Ambrozija je najopasnija alergena biljka, uzrokuje alergije kod 10 odsto ljudi i preko pola svih polenskih alergija
Uprkos štetnim efektima, sadrži složena biohemijska jedinjenja sa potencijalnim lekovitim svojstvima
Iako zvanično drži titulu najopasnije alergene biljke na svetu čiji polen ugrožava milione ljudi, ambrozija krije izuzetno složen biohemijski sastav sa potencijalom za lečenje tumora, zaštitu jetre i regulaciju holesterola.
Sa dolaskom leta i početkom jula, za stotine hiljada ljudi na našim prostorima počinje period teških zdravstvenih tegoba izazvanih cvetanjem najagresivnijeg prirodnog alergena. Ambrozija (Ambrosia artemisiifolia L.) predstavlja ogroman ekološki i zdravstveni izazov modernog društva.
Dok se u javnosti opravdano govori isključivo o njenom uništavanju i prevenciji simptoma, u svetu farmakologije i tradicionalne medicine ova vrsta se posmatra iz sasvim drugog ugla. Kompleksna hemijska jedinjenja u njenom nadzemnom delu predmet su naučnih studija koje pokušavaju da izoluju lekovita svojstva ove ozloglašene biljke.
Lekovita svojstva ambrozije: Od indijanske tradicije do ruskih laboratorija
- U tradicionalnoj medicini starosedelaca Severne Amerike, ambrozija se koristi za lečenje dizenterije i hipertenzije, kao i za indukciju menstrualnog ciklusa kod žena. Preparati ambrozije se, u istim sistemima narodne medicine, koriste i kao antipiretička, anthelmintička sredstva, kao antiseptici i antitumorski agensi - priča za "Blic zdravlje" dr sc. Marko Lj. Nestorović, muzejski savetnik botaničar – herbolog u Prirodnjačkom muzeju u Beogradu.
Kako dodaje, biohemijski sastav ambrozije je složen i još nedovoljno istražen. Rezultati do sada sprovedenih istraživanja pokazuju da ambrozija sadrži:
- etarsko ulje,
- terpenoide (seskviterpenske laktone i triterpenoide)
- i polifenolna jedinjenja (flavonoide, fenolkarbonske kiseline i tanine).
Seskviterpenski laktoni ispoljavaju anthelmintičko, antiinflamatorno, kardiotonično, analgetičko, sedativno i antimalarijsko delovanje.
- Poznato je da nadzemni deo ambrozije sadrži veći broj jedinjenja ovog tipa, među kojima su najznačajniji koronopilin, paulitin, izopaulitin, psilostahiin, psilostahiin-C, kumanin, kumanin-diacetat, peruvin, ambrozin i artesovin - precizira dr Nestorović.
Ova hemijska struktura otvorila je vrata za potencijalnu primenu u lečenju teških hroničnih oboljenja.
- Postoje pokušaji da se farmakološki efekti primene seskviterpenskih i fenolnih frakcija odgovarajućih ekstrakata ambrozije iskoriste u lečenju srčanih oboljenja, protiv povišenog holesterola i lipida u krvi i za zaštitu jetre od štetnih uticaja različitih hemijskih agenasa (neki lekovi, alkohol, profesionalna trovanja, faktori zagađenja životne sredine). U ovim pokušajima prednjače ruski naučnici. Međutim, tehnološka procedura ekstrakcije i prečišćavanja seskviterpenskih laktona i polifenola iz biljnog materijala je složena, skupa i još uvek nepodesna za širu primenu u industriji - naglašava dr Nestorović.
Najopasnija alergena biljka na svetu
Ekstremna reproduktivna moć i visoka koncentracija alergena u polenu čine ovu biljku primarnim uzročnikom sezonskih respiratornih tegoba na globalnom nivou.
- Ambrozija je najpoznatija i najopasnija alergena biljka na svetu. Polen ambrozije izaziva alergiju kod 10 odsto ljudi, a uzročnik je 50–60 odsto svih polenskih alergija. Kod najosetljivijih osoba 8–20 polenovih zrna u 1 metru kubnom vazduha može da izazove jake reakcije, a samo jedna biljka ambrozije produkuje 1–8 milijardi polenovih zrna. Smatra se da na našim prostorima raste oko 10 biljaka po svakom stanovniku - upozorava naš sagovornik.
Simptomi alergije na polen ambrozije
Kada polen dospe u kontakt sa sluzokožom osetljivih osoba, javlja se niz intenzivnih reakcija:
- Kijanje u napadima (često više od 10 puta uzastopno).
- Intenzivan svrab u nosu i grlu.
- Vodeni iscedak iz nosa i dugotrajno začepljen nos.
- Peckanje u očima, crvenilo, suzenje, konjuktivitis i otok očnih kapaka.
- Otežano disanje i upala disajnih puteva.
- Alergena svojstva polena su vrlo izražena. Ambrozija cveta od početka jula pa sve do prvih jesenjih mrazeva - podseća dr Marko Nestorović.
Vek i po osvajanja Evrope i dolazak u Srbiju rečnim putem
Ambrozija je samonikla biljka stepsko-prerijskih područja Severne Amerike, ali je tokom devetnaestog i dvadesetog veka uspešno kolonizovala ostatak planete.
- Prisutna je na svim kontinentima i ponaša se kao kosmopolitska biljna vrsta. Smatra se da je u Evropu uneta u prvoj polovini XIX veka. Prvi put je registrovana pre 163 godine u zapadnoj Evropi, tj. Nemačkoj 1863. godine, a dve godine kasnije u Francuskoj (1865). U zapadnoj Evropi ni danas nije masovna i nije se odomaćila, već luta u raznim tipovima ekosistema, jer zbog klimatskih prilika (pre svega, povećane vlažnosti), njeni plodovi ne sazrevaju u potpunosti - navodi dr Nestorović.
Ekspanzija u centralnom i istočnom delu kontinenta vezana je za velike istorijske, ekonomske i političke potrese:
- Pretpostavlja se da su širenju ambrozije u srednjoj i istočnoj Evropi presudno doprineli uspostavljanje i intenziviranje poljoprivredne trgovine između SAD i evropskih država (XIX vek), rasplamsavanje Prvog i Drugog svetskog rata (XX vek), kao i uspostavljanje i slom komunističkog društvenog uređenja istočnoevropskih država (polovina XX do početka XXI veka).
Počev od ranih 1980-tih godina, populacija ambrozije u centralnoj Evropi se rapidno širi, naročito u poljoprivrednim regionima.
- Ovaj fenomen delimično može se objasniti prelaskom sa tradicionalnih ratarskih kultura (kukuruz, pšenica) na nove (suncokret, šećerna repa), jer se seme ambrozije veoma često može pronaći kao kontaminat u semenu suncokreta, s obzirom na pripadnost istoj biljnoj familiji.
- U Srbiji je ambrozija prvi put primećena pre 73 godine, tj. 1953. godine, u Sremskim Karlovcima, Petrovaradinu i Novom Sadu. Smatra se da je na ove lokalitete dospela iz Rumunije, brodovima koji su saobraćali Dunavom. U Rumuniji, u Karpatskoj kotlini ovu vrstu prvi put zapaža mađarski botaničar Šandor Javorka 1908. godine, u okolini Oršave. Kasnije su Sremski Karlovci, Petrovaradin i Novi Sad postali žarište njenog širenja na teritoriji Vojvodine. Interesantno je da se u Banatu ova biljka pojavila relativno kasno, tek oko 1980. godine - prenosi dr Nestorović.
Prvo Vojvodina i Beograd, a sada osvaja jug i celu Srbiju
Procesi tranzicije i zapuštanje poljoprivrednog zemljišta u poslednjim decenijama dali su ogroman zamajac njenom širenju ka jugu zemlje:
- Ova biljka raste pretežno u nizijskim predelima, naročito u Vojvodini (na čitavoj teritoriji), Beogradu i gravitirajućim područjima, šireći se na jug dolinama reka. U poslednjih 30-ak godina, njeno širenje je veoma uočljivo i u južnim delovima Srbije. Identifikovana je u dolinama Velike i Južne Morave, u Sićevačkoj klisuri, pored Pećke Bistrice na Kosovu i Metohiji, a mestimično i u južnom Podrinju, pa preovlađuje mišljenje da će uskoro postati problem cele Srbije - naglašava naš sagovornik.
Agresivni osvajač: Nema prirodne neprijatelje, a seme joj preživljava i do 40 godina
U ekološkom smislu, ambrozija se klasifikuje kao pionirska biljka, prilagođena osvajanju praznih niša i degradiranih zemljišta sa kojih je uklonjena uobičajena vegetacija.
- Zbog svog frontalnog širenja, smatra se izuzetno agresivnom i opasnim korovom. Ova biljka je našla praznu ekološku nišu i gostoljubivo okruženje, bez identifikovanih biljnih kompetitora ili herbivora koje se hrane izdancima ove biljke. Širenju ambrozije, takođe, izuzetno pogoduje zagađenje vazduha, kao i opšte smanjenje kvaliteta životne sredine - kaže dr Nestorović i dodaje:
- Gradi velike, skoro čiste formacije, naročito na otvorenim, osunčanim ruderalnim zemljištima, otvorenim peskovima, smetlištima, a često i na građevinskom otpadu. Ima je i pored puteva, na neodržavanim travnatim površinama. Kao korov, javlja se u svim usevima, voćnjacima, vinogradima, povrtnjacima, baštama.
Poseduje vrlo široku ekološku valencu, što joj omogućava da nastanjuje krajnje različita staništa.
- Mogla bi se okarakterisati kao biljka umereno vlažnih, neutrofilnih, azotom bogatih, organskim materijama siromašnih, rastresitih, osvetljenih i veoma toplih staništa. U novije vreme, nalazi se i na slatinama, što implicira da podnosi i zaslanjena zemljišta. Po životnoj formi je terofita, što znači da nepovoljni period preživljava u obliku semena.
- Smatra se da klijavost semena traje i do 40 godina. Klijanje počinje u aprilu i traje do žetve, mada na neobrađenim staništima klija u septembru. Donosi veliku količinu plodova, uglavnom u oktobru - detaljno objašnjava dr Nestorović.
Kako prepoznati ambroziju
Sagovornik "Blic zdravlja" navodi ključne morfološke karakteristike ambrozije:
- Visina i koren: Jednogodišnja biljka koja dostiže visinu od 20 do 200 cm, sa izraženim vretenastim korenom.
- Stabljika i listovi: Stablo je četvorouglasto, a zajedno sa listovima obraslo je gusto prileglim dlačicama. Listovi su naspramni ili naizmenični, perasto deljeni, tamnozeleni s lica, a sivozeleni s naličja.
- Cvetanje: Ženski cvetovi su pojedinačni, dok su muški skupljeni u poluloptaste, viseće cvasti glavice na kratkim drškama. One formiraju guste, složene terminalne klasaste cvasti. Cveta od početka jula sve do prvih jesenjih mrazeva.
Strategije suzbijanja ambrozije
Zbog odsustva prirodnih kompetitora i insekata koji bi se hranili njenim izdancima, frontalno širenje ove biljke zahteva sistemske i konstantne mere kontrole.
- Kad je u pitanju suzbijanje ambrozije, čarobnog štapića nema. Najbolje bi bilo kada bismo mogli da počupamo sve biljke sa korenom. Ali ovo je praktično nemoguće, zato što ambrozija gradi jako velike i brojne populacije. Ambroziju ne smemo da čupamo golim rukama, već isključivo u rukavicama, jer se smatra da deluje i kontaktno - ističe dr Nestorović.
Drugi način suzbijanja je košenje, ali kako napominje naš sagovornik, tu se javlja ozbiljan problem jer se nakon dve nedelje posle košenja biljke regenerišu.
- Prvo košenje trebalo bi izvesti do 20. jula, drugo do 20. avgusta, a treće do 20. septembra - savetuje dr Nestorović.
Na velikim poljoprivrednim i urbanim površinama preporučuje se kombinovani pristup:
- Na tržištu postoje relativno jeftini ili relativno skupi herbicidi kojima se može rešiti problem ambrozije. Hemijsko suzbijanje treba sprovesti pod kontrolom diplomiranih inženjera poljoprivrede za zaštitu bilja, a na poljoprivrednim površinama ambrozija se suzbija kombinacijom agrotehničkih mera i herbicida - kaže dr Nestorović.
Kako se zaštititi
Kao ključne korake za ličnu zaštitu i prevenciju težih respiratornih napada, dr Marko Nestorović savetuje:
- Iskorenjivati i kositi biljke pre cvetanja.
- Izbegavati kontakt sa alergenom.
- Potražiti savet lekara.
- Informisati se o količini polena i pravovremeno se zaštititi.
Detaljni podaci o koncentraciji alergenog polena u vazduhu mogu se dobiti na veb sajtu Republičke agencije za zaštitu životne sredine u Beogradu (www.sepa.gov.rs) i Laboratorije za palinologiju Departmana za biologiju i ekologiju u Novom Sadu (www.nspolen.com).
Zašto su neki ljudi alergični na polen i kako iskoreniti ambroziju
