Direktni pregovori Vašingtona i Teherana u Islamabadu istakli su diplomatski značaj Pakistana kao neutralnog posrednika
Američko povlačenje iz Avganistana i fokus na rivalstvo sa Kinom dodatno su smanjili strateški značaj Pakistana za SAD
Eskalacija tenzija između Sjedinjenih Američkih Država i Irana tokom 2026. godine ponovo je u fokus stavila jednu zemlju koja se godinama nalazila na periferiji američke spoljne politike. Radi se o Pakistanu, koji je u ranijim decenijama imao mnogo viši stepen pažnje američkih donosioca odluka.
Održavanje direktnih pregovora između Vašingtona i Teherana upravo u Islamabadu predstavlja važan diplomatski signal, ali i otvara dublje pitanje u odnosima dve zemlje. Pregovori nameću dilemu da li Pakistan zaista ponovo dobija na značaju u očima američkih donosioca odluka, ili je reč samo o kratkoročnom taktičkom potezu u specifičnoj krizi.
Tokom Hladnog rata, Pakistan je bio jedan od najvažnijih američkih partnera u Aziji. Kao deo zapadnih bezbednosnih aranžmana i kao protivteža sovjetskom uticaju u regionu, Islamabad je decenijama imao privilegovan položaj u američkoj strategiji spoljne politike. Taj odnos dodatno je ojačan tokom sovjetske intervencije i okupacije u Avganistanu 1980-ih, kada je Pakistan služio kao ključna logistička i obaveštajna baza za američke operacije. Slična dinamika obnovljena je nakon napada na Kule bliznakinje 11. septembra 2001. godine, kada Pakistan postaje centralni saveznik SAD-a u ratu protiv terorizma i operacijama u Avganistanu. U tom periodu, američka finansijska i vojna pomoć Pakistanu dostizala je milijarde dolara, a politički odnosi bili su intenzivni i česti, a naročito u sferi bezbednosnih pitanja i saradnje u ovoj oblasti.
Ipak, već tada je bilo jasno da je partnerstvo više zasnovano na interesima nego na dubokoj strateškoj usklađenosti vrednosti i ciljeva. Različiti prioriteti, posebno u vezi sa regionalnim bezbednosnim pitanjima, postepeno su stvarali pukotine u odnosima. Ključni trenutak dolazi tokom 2010-ih, kada Vašington sve otvorenije optužuje Islamabad za dvostruku igru, odnosno saradnju sa SAD-om, ali i tolerisanje ili čak podršku određenim militantnim grupama koje deluju u regionu. Istovremeno, Pakistan intenzivira odnose sa Kinom, pre svega kroz megaprojekat “China-Pakistan Economic Corridor”, deo šire inicijative Pojasa i puta. Ovaj ekonomski zaokret postepeno dodatno udaljava Pakistan od SAD-a i postavlja ga u kompleksnu poziciju između dve globalne sile sa međusobnim rivalitetima.
Američko povlačenje iz Avganistana 2021. godine dodatno je ubrzalo ovaj proces pada međusobnog poverenja, ali i relevantnosti. Nestankom ključnog operativnog razloga za saradnju, Pakistan gubi deo svoje geopolitičke važnosti za Vašington. Istovremeno, američka strategija se sve više fokusira na Indo-Pacifik i rivalstvo sa Kinom, pri čemu se veći značaj pridaje partnerima poput Indije, koje mogu da budu regionalni kontrabalans u odnosu na predominaciju Kine. U takvom kontekstu, Pakistan se sve češće posmatra kroz prizmu svoje bliskosti sa Pekingom, što logično ograničava prostor za obnovu poverenja sa SAD-om u svetlu novih rivalstva velikih sila.
Upravo zato su pregovori između SAD i Irana u Islamabadu dobili posebnu težinu. Pakistan je uspeo da se pozicionira kao prihvatljiv posrednik za obe strane, jer je država koja održava funkcionalne odnose sa Zapadom, ali i sa regionalnim akterima poput Irana i Saudijske Arabije. Njegova geografska pozicija, uključujući dugu i osetljivu granicu sa Iranom, dodatno mu daje stratešku relevantnost u kontekstu vojne eskalacije velikog broja država sa Teheranom. U trenutku kada su direktni kanali komunikacije između Vašingtona i Teherana ograničeni, Islamabad je ponudio neutralnu platformu koja je omogućila makar delimičnu deeskalaciju i razgovore u neutralnom okruženju.
Ovi pregovori, iako nisu doveli do konačnog sporazuma, imaju značaj koji prevazilazi konkretan ishod. Pakistan je uspeo da pokaže da poseduje diplomatski kapacitet i političku fleksibilnost koja mu omogućava da igra konstruktivnu ulogu u regionalnim krizama. To je posebno važno u trenutku kada mnoge države regiona zauzimaju rigidnije pozicije ili su direktno uključene u sukob. Islamabad je, makar privremeno, uspeo da se predstavi kao faktor stabilnosti, a ne kao izvor problema, što je percepcija koja je dominirala u delu američkog establišmenta tokom prethodne decenije.
Ipak, ostaje otvoreno pitanje koliko je ovaj pomak održiv. Strukturni faktori koji su doveli do slabljenja odnosa između SAD i Pakistana i dalje su prisutni. Američka sumnja u bezbednosne strukture Pakistana nije nestala, a bliski odnosi sa Kinom ostaju ključna tačka razilaženja. Takođe, unutrašnja politička nestabilnost i ekonomski izazovi sa kojima se Pakistan suočava dodatno komplikuju njegovu poziciju kao pouzdanog partnera. Za Vašington, koji sve više traži predvidivost i dugoročnu stabilnost u svojim savezništvima, to predstavlja značajan rizik.
Sa druge strane, i sam Pakistan ima ograničen manevarski prostor. Njegova zavisnost od kineskih investicija i finansijske podrške otežava potencijalno približavanje SAD-u, dok istovremeno pokušava da održi balans u odnosima sa islamskim svetom i susednim državama. Upravo ta politika balansiranja može biti i prednost i slabost, jer u praktičnom smislu omogućava fleksibilnost, ali stvara i percepciju nepouzdanosti i manjka održivog poverenja.
Zaključno, pregovori o Iranu dali su Pakistanu priliku da se vrati na diplomatsku scenu kao relevantan akter, ali nisu fundamentalno promenili njegov odnos sa Sjedinjenim Državama. Islamabad je uspeo da popravi svoj imidž i pokaže korisnost u specifičnom kontekstu, ali povratak na nivo strateškog partnerstva iz prošlih decenija deluje malo verovatno u sadašnjim geopolitičkim okolnostima. Njegova buduća uloga zavisiće od sposobnosti da održi delikatan balans između velikih sila i da ubedi Vašington da može da bude više od povremenog posrednika, odnosno da bude stabilan i predvidiv partner u sve fragmentiranijem međunarodnom poretku.
Dimitrije Milić, politikolog iz organizacije "Novi treći put"
