Prelomni trenutak bio je državni udar 1953. godine, nakon koga je šah uz podršku SAD vladao autoritarno i represivno
Antiamerikanizam danas služi kao ključni element unutrašnje i spoljne politike Irana, a sukob sa SAD je posledica višedecenijskog istorijskog procesa
Najnovija vojna intervencija SAD-a u Iranu pokrenula je ponovo stara pitanja o ovom najvažnijem neprijatelju Vašingtona u regionu Bliskog Istoka, a koji to nije oduvek bio. Iran je tokom većeg dela 20. veka bio zapravo blizak i pouzdan saveznik Sjedinjenih Američkih Država i važan stub zapadnog uticaja na Bliskom Istoku. Međutim, tokom nekoliko ključnih istorijskih događaja, naročito između 1953. i 1979, ta država je prošla duboku političku i ideološku transformaciju koja ju je pretvorila u jedan od najtvrđih antiameričkih režima na svetu.
Razumevanje tog procesa zahteva analizu političkih, ekonomskih i ideoloških promena koje su oblikovale savremeni Iran i koje stoje kao najveće ograničenje za bilo kakvo buduće političko približavanje, osim u slučaju da američka vojna intervencija dovede do drastične i uspešne promene režima i spoljne politike ove države.
Istorijski gledano, još nakon Drugog svetskog rata Iran je imao značajan strateški značaj za Zapad. Nalazio se na samoj granici Sovjetskog Saveza i bio bogat naftom, pa je u kontekstu Hladnog rata Vašington smatrao Iran važnim partnerom u obuzdavanju sovjetskog uticaja. Tokom 1940-ih i ranih 1950-ih odnosi između SAD i Irana bili su relativno pozitivni, a mnogi Iranci su Sjedinjene Države doživljavali kao geografski udaljenu silu, ali korisnu protivtežu istorijskom britanskom imperijalnom uticaju u regionu.
Međutim, prelomni trenutak dogodio se 1953. godine kada je demokratski izabrani premijer Mohamed Mosadek nacionalizovao iransku naftnu industriju, koja je do tada bila pod dominacijom britanske kompanije Anglo-Iranian Oil Company. Ovaj potez izazvao je snažnu reakciju Velike Britanije, ali i zabrinutost Sjedinjenih Država koje su strahovale da bi politička nestabilnost mogla da otvoriti prostor sovjetskom uticaju. Kao rezultat toga, američka CIA i britanska obaveštajna služba MI6 organizovale su državni udar kojim je Mosadek svrgnut sa vlasti, a šah Mohamed Reza Pahlavi vraćen na čvrstu vlast.
Ovaj događaj imao je dugoročne posledice. Šah je narednih 25 godina vladao Iranom kao autoritarni monarh, uz snažnu političku, ekonomsku i vojnu podršku SAD-a. Američki savetnici pomogli su da se reorganizuje iranske države i bezbednosnog aparata, uključujući formiranje ozloglašene tajne policije SAVAK. Iako je šah pokrenuo modernizacijske reforme poznate kao „Bela revolucija“, te reforme su bile neravnomerno raspodeljene i često su pratile represija, politička cenzura i rast socijalnih nejednakosti, uz nezadovoljstvo različitih slojeva stanovništva.
U očima velikog dela iranskog društva šah je postajao simbol korupcije, zapadnog uticaja i gubitka nacionalnog suvereniteta. Američka podrška njegovom režimu dodatno je učvrstila percepciju da Vašington stoji iza autoritarnog sistema i podržava represivni poredak kojim nisu bili zadovoljni. Zbog toga je antizapadno raspoloženje postepeno raslo među različitim političkim i demografskim grupama, od levičarskih pokreta do islamskog sveštenstva, a koji su činili sve brojniji i sve heterogeniji opozicioni front.
Najvažnija figura tog opozicionog pokreta bio je ajatolah Ruholah Homeini, šiitski verski vođa koji je kritikovao šahovu modernizaciju i njegovu blisku saradnju sa Zapadom. Homeini je tvrdio da Iran gubi svoj islamski identitet i političku nezavisnost. Nakon što je proteran iz zemlje 1960-ih, iz egzila je nastavio da širi ideju islamske revolucije koja bi zbacila monarhiju i uspostavila islamsku republiku.
Krajem 1970-ih Iran je ušao u duboku političku krizu. Ekonomske teškoće, inflacija, korupcija i politička represija izazvali su masovne proteste širom zemlje. Demonstracije su 1978. i 1979. godine prerasle u revoluciju u kojoj su učestvovali različiti slojevi društva, od studenata, radnika, religijskih pokreta do sekularne opozicije. Na kraju, revolucija je u februaru 1979. dovela do pada šaha i uspostavljanja Islamske Republike Iran.
Nova vlast, predvođena Homeinijem, gradila je svoj legitimitet na ideji borbe protiv „imperijalizma“ i stranog uticaja. Sjedinjene Države su u toj ideološkoj konstrukciji označene kao „Veliki Satana“, simbol globalne dominacije i političkog mešanja u unutrašnje poslove Irana. Antiamerička retorika postala je centralni element identiteta nove države i samim tim glavni aksiom spoljne politike. Jedan od događaja koji je definitivno učvrstio neprijateljstvo bio je talačka kriza 1979–1981. godine. Iranski revolucionarni studenti upali su u američku ambasadu u Teheranu i zarobili 52 američkih diplomata koji su držani kao taoci 444 dana. Kriza je prekinula diplomatske odnose između dve države i dodatno produbila međusobno neprijateljstvo.
U narednim decenijama taj antagonizam postao je trajna karakteristika iranske spoljne politike. Islamska republika gradila je svoju regionalnu strategiju kroz podršku antiameričkim i antiizraelskim pokretima na Bliskom Istoku, dok su Sjedinjene Države odgovarale sankcijama i pokušajima izolacije Irana. Ovaj sukob dodatno su pogoršali događaji poput iranskog nuklearnog programa, bivanjem na suprotnim stranama regionalnih konflikata i strogih američkih sankcija.
Ipak, važno je naglasiti da antiamerikanizam u Iranu nije jedino spontani društveni sentiment, već i politički instrument vlasti. Od samog početka islamske republike on je korišćen kao sredstvo mobilizacije društva i legitimizacije režima. Antiamerička retorika pomaže vlastima da objasne ekonomske probleme, da homogenizuju političku bazu i da delegitimišu opoziciju kao „strani projekat“.
Drugim rečima, transformacija Irana iz proameričkog saveznika u antiamerički bastion nije rezultat jednog događaja, već složen istorijski proces. Državni udar 1953. godine, autoritarna vladavina šaha, islamska revolucija 1979. i kasniji geopolitički sukobi postepeno su stvorili politički sistem koji svoju legitimnost gradi upravo na suprotstavljanju Sjedinjenim Državama. Zbog toga današnji ratni odnosi između Irana i SAD-a nisu pitanje trenutne politike, već posledica duboko ukorenjenog istorijskog nasleđa koje sadašnji sukob može ili da dodatno radikalizuje ili da dovođenjem radikalno drugačije vlasti u Teheranu u potpunosti promeni. To ostaje nepredvidiva budućnost koju će oblikovati trenutno haotični događaji.
Dimitrije Milić, politikolog iz organizacije "Novi treći put"
