Zgrada generalštaba, poznata i kao Stari Generalštab nalazi se u Ulici kneza Miloša broj 33 u Beogradu. Na samom početku, bilo je tu smešteno Ministarstvo vojske i mornarice, a danas se u njoj nalaze i Vojno-bezbednosna agencija i Vojno-obaveštajna agencija. Zbog toga je retko koji Beograđanin imao priliku da se uveri u lepotu njenog enterijera.
Zgrada Starog Generalštaba sagrađena je u periodu od 1924. do 1928. godine prema projektu arhitekte, ruskog emigranta, Vasilija Vilhelma Fjodoroviča Baumgartena. Ova izuzetno monumentalna i dekorativna zgrada predstavlja jedan od najboljih primera javnih građevina podignutih u Beogradu između dva svetska rata u duhu akademizma.
Isticanje moći i društvenog položaja
Period između dva rata u Beogradu obeležilo je podizanje velikog broja privatnih i javnih zgrada. U čitavom ovom periodu one su rešavane po akademskom konceptu, kao monumentalne građevine sa simetičnom šemom osnove, sa primenom visokih stubova i pilastera i drugih elemenata koji predstavljaju reminiscenciju na istorijske stilove, pre svega klasicizam.
I u Evropi, a i kod nas, značajnu ulogu u propagiranju arhitekture istorijskih stilova imale su državne institucije i imućni investitori, koji su uz pomoć ove monumentalne i dekorativne arhitekture dodatno isticali svoju moć i društveni položaj, te su državne i javne građevine uglavnom i nicale u ovom stilu koji je postao zvaničan.
Tehničke visoke škole i Akademije evropskih centara su doprinele tome da bude uobličena, a potom i ozvaničena, kao državni stil, akademska arhitektura koja je počivala na eklekticizmu.
Tako su određene vrste javnih građevina pratile određeni obrazac arhitektonskog sklopa i pratile uhodanu šemu i samo pojedinci su uspevali da ostvare pomak u kreativnom i svakom drugom smislu.
Upravo u periodu između dva rata, Beograd počinje intenzivno da se gradi i širi. Monumentalna arhitektonska ostvarenja su predstavljala potvrdu i svojevrsnu materijalizaciju nove društvene stvarnosti nastale nakon proglašenja Kraljevine.
Posle Prvog svetskog rata u Beogradu je koncentracija državne uprave učinila da on postane politički i administrativni centar cele Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Jedna za drugom, nicale su zgrade državnih ministarstava u ulici Kneza Miloša i svaka naredna je bila veća i skuplja od prethodne.
Zahvaljujući ruskom migrantu
Zgrada Starog genaralštaba u vreme kada je podignuta bila je jedna od najmomumentalnijih i najskupnjih građevina. U tehničkom smislu ova zgrada je besprekorno izvedena.
Autor ovog objekta, Vasilij Baumgarten, ostvario je i niz drugih značajnih dela, naročito u periodu između sredine dvadesetih i sredine tridesetih godina. Pored zgrade Generalštaba koja ostaje njegovo ključno delo, izgradio je i objekat Ruskog doma u Ulici krajlice Natalije, palatu Oficirskog doma u Skoplju (porušenu u zemljotresu 1963. godine) i zgradu Oficirskog doma u Bitolju.
Stubovi visine tri sprata i antičke figure
Fasade su čvsto komponovane i istaknute ritmičkim nizom stubova sa korintskim kapitelima, udvojenih na ugaonim rizalitima. Ovi stubovi zauzimaju tri spratne visine i nose masivni arhitrav koji teče duž svih fasada i znatno ispada iz njihove ravni.
Na ugaonim rizalitima iznad arhitravnog venca postavljene su dekorativne strukture u punoj plastici koje predstavljaju ratnike i scene iz ratničkog života. Grupe su po pravilu dvočlane i predstavljaju: borbu ratnika, ratnika i ranjenika, ratnika koji ubija ženu i sebe i strelca i ratnika sa mačem. Svaka je grupa tri puta ponovljena, pa su skupine od po četiri grupe postavljene nad ugaonim rizalitima na sva tri ugla vidljivih fasada.
Autor ovih skulprura je arhitekta Ivan Rik. Dobar poznavalac antičke skulpture klasičnog perioda, Rik je izradio nacrte u kojima su tematika, pokret, odeća i oružje tačno i verno interpretirani.
Ove skulpture se mogu svrstati u bolja ostvarenja dekorativne plastike na fasadama zgrada u Beogradu. Na obradi bogato ukrašenih fasada arhitektonskim elementima radila je radionica Ivana Vanika i Milana Duhača.
Raskoš skrivena od očiju javnosti
Enterijer zgrade Generalštaba je veoma bogato i sa pažnjom dekorisan. U obradi podova, zidova i tavanica upotrebljeni su raznovrsni materijali i dekorativni elementi koji uglavnom vode poreklo iz epohe antike i renesanse.
Može se reći da je enterijer stilski najbliži ruskom ampir stilu, vladajućem u umetničkim krugovima u prvoj polovini 19. veka. Iako je zgrada Starog Generalštaba projektovana više od sto godina kasnije, u obradi njenog enterijera ovi uticaji su više nego očigledni.
Pretostavka je da se autor Vasilij Baumgarten inspirisao nekom palatom ili javnim objektom carske Rusije, zemlje svog porekla.
Ulaz, vestibil i svečana sala su najbogatije dekorisani. Cenralno stepenište u ulazu je flankirano parapetima iz kojih se uzdiže po dva udvojena stuba koji nose kasetiranu tavanicu. Kasete su ispunjene cvetnim rozetama.
Tavanica u podužnom hodniku ukrašena je štuko i slikanom dekoracijom sa motivima preuzetim iz renesansnog dekorativnog programa, tavanica nad svečanim dvokrakim stepeništem ukrašena je medaljonima i ornamentima floralnog porekla.
Centralni dekorativni motiv ulaznog dela je monumentalna kompozicija ulaznih vrata u svečanoj sali. Ovaj ulaz je obrađen dvostrukim stubovima u člankovito sastavljenom grubo tesanom kamenu sa timpanonom nad kojim je postavljena figuralna kompozicija u visokom reljefu, a predstavlja Samsona i lava.
Kompoziciju Samson i lav izradio je Vladimir Zagorodnjuk, autor dekorativne skulpture i na mnogim drugim objektima u Beogradu. Kompozicija Samson i lav personifikuju snagu i borbu. Ona je tematski prikladna u tom prostoru. Formalno je preuzeta iz vrtne arhitekture kasnorenesansnih vila i u enterijeru nespretno upotrebljena.
Posebna čast je zakoračiti u ovu salu
Svečana sala – „Sala ratnika“ i danas okuplja pripadnike Vojske Srbije, najčešće povodom svečanosti poput dodele nagrada, odlikovanja, pristupanja profesionalnoj vojci i slično.
Sala ratnika ima bočno postavljene prozore, među kojim je niz ritmično raspoređenih stubaca sa korinskim kapitelima koji nose arhitravni venac. Nad vencem su postavljena ratnička poprsja, naga i u panciru.
Tavanica svečane sale dekorisana je medaljonima sa floralnim elementima, slično plafonu u vestibilu. Nad ulaznim vratima u svečanu salu postavljen je kartuš sa vojničkim insignacijama koji nosi dve ženske figure. Celokupnu unutrašnju dekoraciju zgrade izvela je radionica Spase Petrovića.
Veoma bogata dekoracija i upotreba luksuznih materijala svedoče o velikoj pažnji posvećenoj obradi i uređenju Sale ratika koja spada u najlepše izvedene sale u Beogradu svoga vremena.
Posle Drugog svetskog rata izvršena su neprikladna bojenja štuko i slikarske dekoracije. Ovi radovi doprineli su još napadnijem izgledu dekorativnog enterijera.
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda uradio je projekat restauracije fasada, projekat konzervatorsko-restauratorskih radova u enterijeru Sale ratnika, kao i konzervatorski nadzor tokom izvođenja radova 2009. i 2010. godine. Arhitekte Zavoda Tatjana Videnović i Svetlana Marković su za ovaj posao dobile Godišnju nagradu Društva konzervatora Srbije.
Zbog svojih istorijskih i arhitektonskih vrednosti zgrada Generalštaba utvrđena je za kulturno dobro 1984.godine.
