SAD planiraju otvaranje tri nove vojne baze na jugu Grenlanda
Poslednji događaji, kao što je zaplena tankera i zajedničke operacije NATO saveznika, pokazuju važnost međunarodne saradnje
Sjedinjene Američke Države redovno pregovaraju sa Danskom o proširenju svog vojnog prisustva na Grenlandu. To su za BBC potvrdili zvaničnici upoznati sa razgovorima, dodajući da su pregovori poslednjih meseci napredovali.
Amerikanci žele da otvore tri nove baze na jugu ostrva, a Bela kuća je potvrdila da je američka administracija uključena u razgovore na visokom nivou sa Grenlandom i Danskom. Detalji nisu poznati, osim što je Danska izrazila spremnost za razgovore sa SAD-om o ovoj temi.
Američki zvaničnici su predložili dogovor prema kojem bi tri nove vojne baze formalno bile proglašene suverenom teritorijom SAD-a. Nalazile bi se na jugu Grenlanda i bile bi fokusirane na nadzor potencijalnih ruskih i kineskih pomorskih aktivnosti u oblasti severnog Atlantika između Grenlanda, Islanda i Ujedinjenog Kraljevstva. Ovo mesto je poznato kao GIUK prolaz.
Strateški važno ostrvo
Gugl pretrage za Grenland su prošle godine porasle skoro 10 puta, nakon što je američki predsednik Donald Tramp izrazio želju da preuzme kontrolu nad ostrvom "na ovaj ili onaj način". "Da li Grenland ima naftu?" i "Da li je Grenland deo NATO-a?" bila su najčešća pitanja Amerikanaca na pretraživaču. Odgovori su: Da i da.
Američki geološki zavod procenjuje neotkrivene naftne resurse Grenlanda na 31 milijardu barela, uz značajne mineralne rezerve. A Grenland je autonomna teritorija Kraljevine Danske, koja je i sama osnivačica NATO-a.
Međutim, postoje dublja pitanja kojima se američki zakonodavci i vladini zvaničnici bave, a koja otkrivaju zašto je Grenland toliko važan za SAD. U pitanju su arktička bezbednost i odbrana SAD-a, navodi Ted Stivensen iz Centra za studije arktičke bezbednosti.
Strateški značaj GIUK prolaza
Grenland se nalazi na onome što je nekada bila jedna od najkritičnijih strateških pomorskih tranzitnih ruta Hladnog rata: takozvanom prolazu Grenland-Island-Ujedinjeno Kraljevstvo (GIUK). Nakon dugog perioda zanemarivanja posle završetka Hladnog rata, GIUK prolaz se vratio na geopolitičku scenu kao jedna od glavnih strateških pomorskih briga NATO-a, a predstavlja i važno strateško pitanje za rusku mornaricu.
GIUK prolaz je kategorizovan kao strateška tranzitna ruta, a ne kao klasično ograničavajuće pomorsko usko grlo poput Gibraltarskog, Ormuskog i Malajskog moreuza.
Iako je širok u poređenju, njegove granice i dalje ograničavaju one koji žele da prođu u Atlantik. Za one koji žele da koriste njegove karakteristike u odbrambene svrhe, ovaj prolaz zahteva značajne operativne resurse.
Geografija GIUK prolaza obično je pogodovala onima koji žele da brane morske puteve severnog Atlantika od pretnji koje dolaze sa severa, ali u pitanju je dvosmerna ulica: kroz ove vode prolaze, naravno, i oni koji se kreću iz Atlantika ka severu.
Pomorski značaj prirodno negostoljubivih voda Danskog moreuza između Grenlanda i Islanda, kao i Norveškog mora i severnog Atlantika između Islanda, Farskih ostrva i Škotske, prethodio je Hladnom ratu. Osim ekstremnih granica Engleskog kanala, ovi morski putevi su vrata između severnoevropskih voda i širokih prostranstava Atlantika i dalje.
Ipak, GIUK prolaz je tokom Hladnog rata dobio novu i evoluirajuću simboliku i značaj. Važnost prolaza za SAD je postala jasna u 20. veku kada su najpre nemački, a zatim ruski brodovi, podmornice i avioni koristili GIUK prolaz da projektuju snagu u Atlantski okean.
Danas su ovo "vrata" za rusku Severnu flotu, sa sedištem na poluostrvu Kola, da dosegne istočnu obalu.
Kako bi se obezbedio, SAD je 1951. sa Danskom potpisao sporazum o odbrani Grenlanda koji SAD-u na ostrvu dozvoljava uspostavljanje vojnih baza koje služe kao centar bezbednosne saradnje i okupljaju američke, kanadske, danske i druge savezničke snage za zajedničke operacije koje jačaju NATO sposobnosti na severu.
Značaj Islanda
Islandska vazdušna baza Keflavík saveznicima pruža platformu za nadzor mora i neba iznad GIUK prolaza, a zajedničke vežbe poput "Northern Viking" i "Dynamic Mongoose" pokazuju ulogu Islanda u obezbeđivanju morskih komunikacionih linija između Severne Amerike i Evrope.
Prošlomesečno pregrupisavanje Finske, Švedske i Danske pod komandom NATO združenih snaga Norfolk naglasilo je cilj saveza da "što više ojača evroatlantski prostor". Ova reorganizacija prepoznaje geostrateški značaj GIUK prolaza kao primarne tranzitne rute za rusku Severnu flotu sa sedištem u Murmansku ka Atlantiku.
Prošlog leta, prvi put je u Island uplovila nuklearna podmornica. Od protivpodmorničkog ratovanja do protivvazdušne odbrane, bezbednost GIUK prolaza, a time i prednja odbrana SAD-a, zavisi od Keflavíka.
Uspešno "zalupili vrata"
Nakon potere preko Atlantskog okeana, američke snage su 7. januara izvele zajedničku operaciju zaplene sankcionisanog tankera za naftu Bela 1 koji se približavao uskom delu GIUK prolaza bežeći iz venecuelanskih voda. To je bilo u danima nakon hapšenja bivšeg venecuelanskog predsednika Nikolasa Madura.
Ujedinjeno Kraljevstvo je omogućilo uspeh misije, pružajući operativnu podršku, uključujući stacioniranje i vazdušni nadzor. Ova međunarodna bezbednosna saradnja dokazala je savezničke sposobnosti da zalupe vrata GIUK prolaza i poremete operacije skrivene flote.
Ujedinjeno Kraljevstvo je u decembru najavilo i istorijski korak: odbrambeni sporazum sa Norveškom o upravljanju zajedničkom flotom fregata za protivpodmorničko ratovanje.
Iako nije arktička država po teritoriji, uloga Ujedinjenog Kraljevstva u obezbeđivanju severnih pristupa čini ga ključnim partnerom na dalekom severu, a savremeni geopolitički, klimatski i tehnološki razvoj nameću važnost ponovne procene ovog strateški važnog prolaza, pa nije za očekivati da će američki interes za Grenland biti "prolazna faza".
(Danas.hr)
