Božić se slavi različitog datima u zavisnosti koji kalendar koja crkva koristi.
Kalendar Milutina Milankovića je najprecizniji, ali nije univerzalno prihvaćen.
Pored Srpske pravoslavne crkve, Božić danas slave i Ruska, Jerusalimska, Gruzijska i Makedonska pravoslavna crkva, kao i manastiri na Svetoj Gori, dok veći deo hrišćanskog sveta praznik Hristovog rođenja obeležava 25. decembra. Razlika u datumima ne potiče iz vere, već iz kalendara koje crkve koriste. I upravo tu počinje priča o julijanskom, gregorijanskom i Milankovićevom računanju vremena.
Božić je jedan od retkih praznika koji se u savremenom svetu ne slavi istog dana, iako svi hrišćani obeležavaju isti događaj – rođenje Isusa Hrista.
Razlog za to leži u kalendarskim sistemima koje su crkve kroz istoriju prihvatale ili odbijale, često iz kombinacije teoloških, tradicionalnih i političkih razloga.
Ko Božić slavi 25. decembra, a ko 7. januara po građanskom kalendaru
Većina hrišćanskih crkava danas koristi gregorijanski kalendar, uveden krajem 16. veka, koji je postao standard u civilnom životu širom sveta. Po tom kalendaru, Božić se slavi 25. decembra i tog dana praznik obeležavaju sve katoličke i protestantske crkve, ali i značajan deo pravoslavnog sveta.
Među pravoslavnim crkvama koje Božić slave istog dana kada i katolici, odnosno 25. decembra, nalaze se:
- Vaseljenska patrijaršija u Carigradu
- Grčka pravoslavna crkva
- Rumunska pravoslavna crkva
- Bugarska pravoslavna crkva
- Kiparska pravoslavna crkva
- Antiohijska pravoslavna crkva
- Pravoslavna crkva u Češkoj
- Pravoslavna crkva Slovačkoj
- Pravoslavna crkva Ukrajine (Ukrajinski pravoslavni vernici su uvek slavili Božić 7. januara, ali to se za mnoge promenilo 2022. godine, jer je Pravoslavna crkva Ukrajine (PCU) prvi put dozvolila svojim vernicima da Božić slave 25. decembra. UPC se 2022. odvojila od Moskve zbog ruske invazije na Ukrajinu, a mnogi ukrajinski pravoslavni hrišćani prvi put su proslavili Božić 25. decembra 2023.)
Ove crkve koriste takozvani reformisani julijanski kalendar, poznat i kao Milankovićev kalendar, koji se za nepokretne praznike poklapa sa gregorijanskim.
Sa druge strane, crkve koje su ostale pri starom julijanskom kalendaru Božić obeležavaju 7. januara po građanskom računanju vremena. Među njima je i Srpska pravoslavna crkva, zajedno sa Ruskom, Jerusalimskom i Gruzijskom patrijaršijom, kao i većinom manastira na Svetoj Gori.
Važno je naglasiti da ove crkve ne slave Božić „drugog dana“, već ga i dalje obeležavaju 25. decembra – ali prema kalendaru koji kasni 13 dana u odnosu na gregorijanski.
Kada se sa julijanskog prešlo na gregorijanski kalendar
Julijanski kalendar, uveden još u vreme Julija Cezara, vekovima je bio temelj računanja vremena u hrišćanskom svetu. Međutim, njegova mana je u tome što ne prati precizno Sunčevu godinu, zbog čega je dolazilo do postepenog pomeranja datuma u odnosu na astronomske cikluse.
Zbog tih odstupanja, 1582. godine papa Grgur XIII uveo je, po njemu nazvan, gregorijanski kalendar, koji je preciznije usklađen sa kretanjem Zemlje oko Sunca.
Većina zapadnog sveta postepeno je prihvatila ovaj kalendar u građanskoj upotrebi, pa danas gregorijanski kalendar koristi gotovo ceo svet.
Ipak, Srpska pravoslavna crkva nikada nije prihvatila gregorijanski kalendar za crkvenu upotrebu. Razlozi su višeslojni - od snažnog oslanjanja na tradiciju, preko straha od razdora u pravoslavnom svetu, do stava da kalendarska reforma treba da bude doneta saglasno, na nivou cele Pravoslavne crkve.
Milankovićev najprecizniji, ali ne i univerzalno prihvaćen
Posebnu ironiju u ovoj priči predstavlja činjenica da je najprecizniji kalendar u istoriji hrišćanstva osmislio upravo Srbin – Milutin Milanković.
Njegov reformisani julijanski kalendar, usvojen na svepravoslavnom kongresu 1923. godine, matematički je precizniji čak i od gregorijanskog i dugoročno bolje prati kretanje Zemlje oko Sunca. Po tom sistemu, razlika između kalendarske i astronomske godine svedena je na minimum, a do 2800. godine datumi nepokretnih praznika u potpunosti se poklapaju sa gregorijanskim.
Uprkos tome, SPC nije prihvatila ni Milankovićev kalendar, kao ni Ruska pravoslavna crkva, dok su ga druge crkve delimično ili u potpunosti uvele. Tako je Milankovićev kalendar ostao paradoks – naučno najtačniji, ali ne i univerzalno prihvaćen.
Zbog svega toga, Božić danas nije samo verski praznik, već i podsetnik na složenu istoriju odnosa između tradicije, nauke i identiteta. Različiti datumi ne govore o različitoj veri, već o različitim putevima kojima su crkve odlučile da mere vreme.
Inače, zbog "kašnjenja" u julijanskom kalendaru i ako ostanemo pri njemu, naši potomci će od 2100 godine slaviti Božić 8. januara, jer će se do tada "nakupiti" ceo jedna dan zakašnjenja u računanju vremena.
To znači i da ćemo takozvanu Srpsku novu godinu, ali i sve krsne slave obeležavati dan kasnije u odnosu na danas.
