Ma koliko toga izgledalo jasno kad se pročita uvod u roman 'Kraljevski paviljon', napisan perom Vladimira Vučkovića, usput rečeno, i nimalo nevažno, istoričara niške i regionalne istorije, nastavak čitanja pokazuje da je još uvijek puno toga daleko od toga da bude jasno, i pogotovo, lako probavljivo, piše Ljiljana Bulajić o knjizi Vladimira Vučkovića: „Kraljevski paviljon“, Prometej, Novi Sad 2025.)
Ona u autorskom tekstu dalje navodi:
Ne zbog toga što je autorov stil pisanja posebno zamršen i neprohodan, naprotiv, njegov stil pisanja je i 'očešljan i umiven', što bi se reklo običnim, svakodnevnim jezikom. Rečenični sklopovi, kao i sama njihova logika, ne pate od bilo kakvih nedostataka. Tu je i piščeva strogost kad je u pitanju tako nešto, taj manir je proveden konsekventno i u cjelini, u što se uvjeravamo kad pročitamo posljednju stranicu ovog djela i zaklopimo knjigu,
Pa ipak, kao čitalac osuđeni ste da se vraćate svako malo na već pročitano da ne pogubite nit priče, plus još što vas brojna metatekstualna značenja stavljaju u mnoštvo nedoumica. No ne treba tajiti da je uprkos svemu upravo to, taj meta-plan romana, osim što je višeslojan i zahtijeva visoku koncentraciju, ono zadovoljstvo koje tjera čitaoca da nastavi sa čitanjem i sklapanjem kockica priče, kao i pomenutih značenjskih slojeva.
Istorijski ambijent, ili scena na kojoj se pozorišni komad/roman odigrava
Sve je scena, život je neka vrsta pozorišta, uvjerava nas poznati kanadski mikro-sociolog Ervin Gofman. Ljudska aktivnost i međuljudske relacije uvijek se odvijaju na sceni, što znači da nam kao posmatračima, a pisac Vučkovićevog tipa, obzirom da piše u trećem licu, jeste najprije posmatrač koji zapaža, procjenjuje i napokon donosi sudove o tim istim relacijama i svemu što se događa na sceni koja je ovog puta smještena u duševnu bolnicu nedaleko od centra grada Niša. Istorijsko, i ono lično, piščevo razumijevanje svega rečenog u romanu duboko se miješaju, pogotovo što Vučković kao pisac ima ambiciju da kroz svoje junake iskaže i svoj politički, pa i estetski, kao i etički, pa u krajnjoj liniji i stav o 'erotskom' u svoj njegovoj kompleksnosti.
Međutim, da bi se razumio svaki od navedenih nivoa romana treba se najprije duboko zamisliti. Jer šta nam poručuju likovi poput doktora, te Pikasa, Maglovitog, pa onda Mileta i Rakoljuba, nisu li oni stvarno/nestvarni likovi koji obilježavaju aktuelnu srpsku stvarnost u njenom totalitetu, bilo da su samo dijelovi dijagnoze koju o tom istom savremenom srpskom društvu i državi uspostavlja Vučković kao pisac, a time i kao sudionik jedne istorijske epohe, ili su samo jadnici strpani u ovu ustanovu koji svojim razmišljanjima pokušavaju da pomjere zidove izolacije na koju su kao pacijenti osuđeni.
Vučković se sasvim sigurno odlučuje za ovo drugo. Odlučuje se za empatični, i u savremenom svijetu prihvaćeni pristup otvorenosti, pristup koji psihičkim devijacijama prilazi kao relativnim kategorijama. Štaviše, ovim romanom se traži neka vrsta revizije našeg uobičajenog poimanja o onome šta je psihička bolest. Priču o Nojevoj barci, tom simbolu spasenja, nimalo slučajno, pisac smješta upravo u instituciju ovog tipa.
Da ovo razmišljanje dovedemo do kraja: Vučković nam ovim romanom, i to ne samo nama kao čitaocima, nego i čitavoj srpskoj javnosti, poručuje da nema spasenja dok se ne suočimo sa jasnom i prepoznatom rentgenskom slikom stanja tog istog društva koje on ocjenjuje kao bolesno. Druga je stvar što drugi društveni akteri tog istog društva najvjerovatnije misle drugačije o svemu.
Ovo ponavljamo i zbog toga jer autor romana ima i druge namjere osim ove spisateljske, pošto on želi uperiti reflektore na epohu Obrenovića u srpskoj istoriji iz ugla multimedijskog umjetnika, koji se odvažio da svoje uvjerenje provuče i kroz film, a ne samo da ostane kod pisane riječi. Tako da snimljeni film o kralju Milanu po njegovom scenariju treba gledati kao komplementaran romanesknom i istorijskom opusu koji je napisao.
Vučković je poslu pisanja ovog romana prišao krajnje seriozno. Najprije je solidno istražio ovu problematiku, te, kako smo rekli napisao nekoliko djela o Nišu i niškoj regiji, koji uglavnom polaze od povratka grada u granice uskrsnule srpske države nakon Berlinskog kongresa 1878. On je apostrofirao činjenicu da se Srbija kao nacionalna država morala odrediti i prema velikim silama da bi osigurala svoje mjesto pod suncem i da bi dala društvu kakvu-takvu društvenu stabilnost. Zbog svega toga moramo dati za pravo književniku Draganu Belom Markoviću kad u recenziji jednog drugog Vučkovićevog djela hvali njegovo poznavanje i istraženost romaneskne građe bazirane na istorijskim izvorima (pogledati recenziju romana Hromi).
Šta je zapravo krajnji cilj pisca kad je u pitanju njegov odnos prema gradu Nišu koji je scena na kojoj se odvija ova neobična priča? Pa to je rehabilitacija ne samo Niša, grada koji je imao veliko i dubinsko značenje u prošlosti za čitavu regiju. „Bog sunca je postojao. Hram mu je bio u Nišu, na Medijani ....“, kaže se u dijaloškoj formi na jednom mjestu u romanu (Paviljon, st. 129.). On indirektno, kroz ovaj roman, želi da se grad i čitava regija, koja se u savremenoj istoriji pretvorila ništa manje nego u sivu zonu krijumčarenja, vrati onom značenju koje su u ranijim periodima imali isti taj grad, kao i ista ta regija. „To je sitan lopov. Krao je parfeme, cipele i košulje u Sofiji, Skoplju i Solunu, pa prodavao u Nišu...,“ kaže se na jednom mjestu u romanu. Tako se opisuje ne samo Mile, jedan od glavnih junaka, nego se daje neka vrsta mape, geografskog i političkog prostara, te sive, amorfne zone, čiji status, ako je pitati pisca, treba pod hitno podvrgnuti istorijskoj reviziji (Paviljon, st.89.).
Eros je kriv za sve. Iskrivljena optika i transformacija erotskog. Zašto neki od junaka završavaju u paviljonu kao psihički bolesnici?
Kad je u pitanju procjena o kom tipu romana se radi, možemo reći da se radi o tzv. bildungsromanu, ili romanu likova. Istina, nije nimalo lako odbraniti ovu tezu, obzirom da su junaci romana natovareni, pa čak i pretovareni, balastom različitih poruka i onoga što pisac želi da saopšti kroz njih.
Signifikantno je da u romanu, osim muškaraca, gotovo da nema ženskih likova. Oni ženski likovi koji se pominju su pripadnice medicinskog osoblja, ili žene koje su dio ljubavnog života glavnih junaka u prošlosti, pa i to u funkciji objašnjenja ludila i psihičke devijantnosti koja će kasnije nastupiti. Oni su ‘cepali žene jedni drugima', kako to kaže pisac kad na red dođe opis njihovog erotskog i seksualnog života.
Tako se ni o Dragi Mašin ne kaže ništa lijepo. Zbog toga nije protivno običnoj logici zapitati se zbog čega je onda posljednji Obrenović ‘pao' na ovu ženu i protivno mnogima učinio je svojom ženom i srpskom kraljicom. Isto tako, može da se postavi i pitanje zašto su Obrenovići bili na tom planu tako neuspješni, moglo bi se reći fatalno neuspješni i kako nas uvjerava istoričar Slobodan Jovanović - koga nesumnjivo kao izvor koristi i sam Vučković - rano zapali u krizu bezdjetnosti. Istina, o tome Vučkovićev roman ne govori direktno, ali kako je u njegovom kraljevskom paviljonu boravio i jedan kraljević, istina iz konkurentske dinastije Karađorđevića, koja je imala druge, ali ne te probleme, ostaje da se kao radoznalci i ljubitelji naše prošlosti zapitamo o svemu tome, kao i o mnogo čemu drugome što pokreće ovaj Vučkovićev roman.
Vrlo je simptomatično, uzevši gore rečeno u obzir, da je prilično velik broj naših pisaca koji pišu o problemima seksualnih nervoza. Naravno da nije naročito čudno što ih pišu iz vlastitog ugla gledanja i iskustvenog poimanja, dalje, da je tako malo ženskih likova koji su ipak neizbježni kad je ova problematika u žiži interesovanja.
Međutim, Vučković je na ovom planu ipak nešto drugo. To doznajemo negdje pred kraj romana, u jednom od njegovih klimaksa. U epizodi između Pikasa, zdravoludog rodonačelnika nove religije koja bi trebalo da spasi Srbiju, i slatke male doktorkeTijane. Ta ljubavna epizoda opisana je s mnoštvom detalja, enormnim izljevom ličnih i kolektivnih frustracija, te erupcijom neviđene erotske fantazije koja je čučala komprimovana u ovo dvoje ljudi koji se napokon spajaju. Pisac odlučuje da tim, tako komprimovanim osjećanjima, u tom finalnom dijelu romana, da pravo na postojanje, nagrađujući čitaoca da sa posebnim zadovoljstvom dovrši čitanje Vučkovićevog djela. Upravo to prebacivanje erotskoga u svjesnu stranu čovjekovu/Pikasovu, makar on bio i ordinarni ludak i megaloman(uzvišeno biće), prokaženi stanovnik jedne duševne bolnice, daje mu šansu da se približi sferi normalnog. Zato nije čudo što ga zbog ove ljubavne veze ostali stanovnici paviljona optužuju da želi pobjeći, napustiti novu religiju koju je sam osnovao i koja je ekskluzivno vezana upravo za bolnicu i njih same .
Usput da dodamo samo opasku da se ovo očovječenje kroz erotski čin između dva ljudska bića, dešava neposredno nakon otkrića Zapisa Đorđa Karađorđevića, nekadašnjeg pacijenta ove institucije, u kom zapisu će biti objavljen njegov politički kredo(Kraljevski paviljon, st.141.). To je onaj politički kredo s kojim, nevažno da li se slažemo s njim ili ne, koincidira samo labavljenje granica paviljona kao duševne bolnice i izolovanog zabrana. Nema sumnje da sam Vučković u svemu, novom političkom kursu, kao i tretmanu erotskoga, vidi spasenje i izlaz iz ćor-sokaka u koji su upali savremeno srpsko društvo i srpska država.
Dostignuta prožetost između ove dvije dimenzije stvarnosti, političke i erotske, ravna je uspostavljanju opšte harmonije. To je apsolutno pročišćenje do koga se dolazi kroz pakao i ludilo o kom govori roman najvećim svojim dijelom. To što će pisac kasnije saopštiti da je zavodljiva doktorka Tijana, samo jedan običan ruski špijun, neće poremetiti piščevu intenciju i saznanje do kog se dolazi čitajući ovaj roman: jasnoća oko tebe, znači istovremeno i jasnoću u tebi.
Još nešto o jeziku romana ‘Kraljevski paviljon' i mogućem smještanju piščevog spisateljskog manira unutar već poznatih spisateljskih manira
Ovaj roman od početka do kraja vrvi od neke vrste kriptiranog jezika. Čak i kad glavni junak Pikaso prolazi kroz proces osvještenja i u stanju je da se osvrne na vlastitu prošlost, on upotrebljava neobične slike i poređenja da objasni neka svoja ranija iskustva. Tako na vrlo jednostavno pitanje: kad je imao prva seksualna iskustva, on odgovara zagonetno i kriptiranim jezikom: 'Dečak se čudio zašto riba nije htela, a bio je siguran da hoće. Rekla je da ne može, a pre toga je molila. Prišao sam joj sasvim blizu i probao da spoznam suštinu.'(Paviljon, st.179.).
Ovaj kriptirani jezik, zajedno sa brojnim poređenjima koja se oslanjaju na uvođenje životinja, kako bi se objasnilo nešto važno, kao da podržavaju razmišljanje da je svijet junaka ovog romana u nekoj vrsti animalističke, što će reći, još uvijek neartikulisane faze. Veprovi, svinje, ribe, ptice, valjda zbog toga, slobodno jure virtuelnim prostorom ovog romana. Romana, koji i kad ga pročita, čitaoca dugo ne ostavlja na miru, bilo da razmišlja o političko-strateškoj platformi koju zagovara, ili o jezičko-estetskoj koja srećom nije ostala u sjenci ove prve.
A što se tiče nalaženja spisateljskih manira koji mogu pomoći da se upotpuni shvatanje romana, tačnije da se odredi kontinuitet i utemeljenost Vučkovićevog manira, mislimo da je dovoljno pomenuti neke pisce. Najprije pominjemo Miodraga Bulatovića, koji je svojom nevjerovatnom fantazijom, pa i hrabrošću da tu fantaziju pomiješa sa svojim političkim stavom, uveo ondašnju srpsku i jugoslovensku pisanu riječ u novu eru. A od ovih aktuelnih, današnjih, pominjemo Ognjena Spahića koji je sjajan plivač u svijetu patetike i njegoševski uzvišenoga u čemu će i Vučković moći da se prepozna, s malim otklonom da Vučković 'političko' kao diskurs uvodi jasno i promptno u svoj romaneskni opus, dok Spahić ima malo moderatniji stav o tome zadovoljavajući se svima prihvatljivim univerzalizmom.
Bulgakova svakako ne smijemo izostaviti od stranih pisaca, ali ako krug zatvorimo još jednim fantastom u srpskoj književnosti kakav je Zoran Živković, onda smo Vučkovića sasvim sigurno smjestili u društvo kome pripada. Naravno, biće i onih koji će u ovom romanu prepoznati refleks jednog Domanovića, što svakako nije tako loše, obzirom na pesimizam i bespuće na koje ukazuje ovaj roman o kom je bilo riječi. U svakom slučaju, za one čitaoce koji vole 'diktaturu neobičnog' na svim planovima, što podrazumijeva ispreturanost istorijskih epoha, te neobične likove, pa onda i piščev pogled iskosa kad su u pitanju, kako srpska istorija, tako i njen sadašnji trenutak, ovaj roman će biti pravo osvježenje.
Ljiljana Bulajić