Viktor Orban, prethodni premijer, držao je proruski kurs i koristio položaj mađarske manjine u Ukrajini kao političko sredstvo protiv Kijeva
Dosadašnji napadi zaobilazili su Zakarpatsku oblast zbog prećutnog dogovora Putina i Orbana, ali pad Orbana označio je kraj tog razumevanja
Novi premijer Mađarske Peter Mađar bio je na funkciji svega 12 sati kada su prve rakete pogodile Zakarpatsku oblast u zapadnoj Ukrajini. Više od četiri godine, dok je njegov prethodnik Viktor Orban bio na vlasti, ruski predsednik Vladimir Putin se uzdržavao od napada na ovaj region u kojem živi oko 100.000 etničkih Mađara.
Nakon što je Putinov najbliži saveznik u Evropi izgubio vlast, a novi lider Peter Mađar počeo da preusmerava Mađarsku ka Evropskoj uniji (EU) i NATO-u, projektili su preleteli više od 1.600 kilometara i pali svega 19 kilometara od mađarske granice.
Mukačevo, regionalni centar Zakarpatja, pogođen je, dok su mađarski železnički radnici na stanici Čop evakuisani u skloništa, a zatim prebačeni u Mađarsku.
Jasna poruka iz Moskve
Poruka iz Moskve, kako navode analitičari, nije mogla biti jasnija.
- To je bio upozoravajući udarac za novu vladu. Orbanov pristup bio je bezuslovno proruski: sve što je pomagalo Ukrajini, Mađarska je blokirala. Moskva ne želi da se to promeni - rekao je Peter Kreko, direktor Instituta za politički kapital iz Budimpešte.
Rusija je 13. maja lansirala više od 800 dronova širom Ukrajine u jednom od najdužih masovnih napada tokom rata, ciljajući kritičnu infrastrukturu od Kijeva do krajnjeg zapada zemlje. Drugi put od početka invazije na Ukrajinu, pogođena je Zakarpatska oblast - najudaljeniji deo od ruske teritorije, a to je, kako je regionalni guverner opisao, bio najteži napad od 2022. godine.
Problemi manjine kao političko oružje
Zakarpatska oblast graniči se sa Mađarskom, Slovačkom i Rumunijom. Nekada je imala oko 150.000 etničkih Mađara, ali se taj broj smanjio od početka rata, iako region i dalje ostaje kulturno i politički različit od ostatka Ukrajine.
Ovo pitanje godinama je bilo uzrok tenzija između ukrajinskog predsednika Volodimira Zelenskog i Orbana.
Orban je više puta koristio mađarsku manjinu kao sredstvo pritiska na Kijev, blokirajući pregovore o članstvu Ukrajine u EU i stavljanjem veta na pakete vojne pomoći, uz tvrdnje Budimpešte da su ugrožena jezička i obrazovna prava te zajednice.
Taj pristup je, prema rečima kritičara, pretvorio probleme jedne manjine u političko oružje koje je služilo interesima Moskve jednako kao i Budimpešti.
Prećutni dogovor između Orbana i Putina
Prema mišljenju stručnjaka, Moskva je od početka invazije izbegavala da gađa Zakarpatsku oblast kao deo neformalnog dogovora koji nikada nije zvanično potvrđen, ali je bio široko prepoznat kao prećutni dogovor između Orbana i Putina, koji je oblikovao mađarsku spoljnu politiku u prethodne četiri godine.
- Napad je označio kraj razumevanja na relaciji Orban-Putin o zaštiti etničkih Mađara u toj oblasti - rekao je Mudžtaba Rahman, direktor za Evropu u Evroazijskoj grupi.
Peter Sijarto, bivši mađarski ministar spoljnih poslova, bio je jedan od najkorisnijih saveznika Moskve u Evropi. Procureli snimci njegovih telefonskih razgovora otkrili su da je jednom rekao svom ruskom kolegi Sergeju Lavrovu: "Uvek sam vam na raspolaganju".
Nekoliko nedelja pre odlaska sa funkcije, izjavio je za mađarske medije da "verovatno nije slučajnost" to što Zakarpatska oblast do tada nije bila meta napada.
"Značajan udarac za Moskvu"
Sve se promenilo u aprilu, kada je Orban izgubio vlast u ubedljivoj pobedi Petera Mađara, 45-godišnjeg advokata koji je obećao da će Mađarsku ponovo približiti evropskim saveznicima i udaljiti je iz ruske sfere uticaja.
- Gubitak Orbana kao saveznika u Evropi bio je značajan udarac za Moskvu, i politički i praktično - rekao je Rahman.
Mađarska nova vlada formalno je preuzela vlast 12. maja, a već 13. maja ruski dronovi tipa "šahed" pogodili su Zakarpatje. U roku od nekoliko sati, Mađar je pozvao ruskog ambasadora - prvi put da je jedna mađarska vlada to učinila zbog napada na ukrajinsku teritoriju od početka invazije.
- To predstavlja stvarni raskid sa prethodnim pristupom. Orbanova politika je bila da kritikuje Ukrajinu i Brisel zbog "previše oštrog" pristupa, ali ne i Rusiju zbog ovakvog ponašanja. To se sada očigledno menja - objasnio je Kreko.
"Slede pritisci"
Kreko je dodao da napadi na Zakarpatsku oblast predstavljaju poruku Moskve Mađarima da njihova nova vlada ne može da zaštiti njihove interese u inostranstvu, i upozorio da Mađarska treba da se pripremi za pritiske slične onima koje su već iskusile druge zemlje u regionu.
- Mađarska bi sada mogla da počne da doživljava ono što su druge NATO članice u regionu već prolazile poslednjih godina - hibridne pretnje, pokušaje destabilizacije i slične oblike pritiska iz Rusije - dodao je on.
