Lenke Kraus bila je prva predsednica feminističkog udruženja u Subotici, uspešna bankarka i borac za prava žena, tragično stradala u Aušvicu
Ilona Filep je bila prva profesionalna novinarka Subotice, a kasnije holivudska scenaristkinja koja je povezala lokalni i svetski ženski pokret
Subotica nije samo grad prelepe arhitekture i multikulturalnosti; ona je grad snažnih, obrazovanih i hrabrih žena koje su decenijama bile gurnute na margine istorijskih udžbenika. Iza prelepe fasade ovog višenacionalnog i višekulturalnog bisera godinama se krila nepravedno zapostavljena istina o neprocenjivom doprinosu žena koje su gradile ovaj grad, a čija su imena ostala nevidljiva. Dok šetate centrom, verovatno i ne slutite da su u zgradama pored kojih prolazite živele vizionarke koje su vodile banke u svetu muškaraca, pisale holivudske scenarije i prkosile fašizmu.
Revolucija sećanja
Iza monumentalnog poduhvata ispravljanja istorijske nepravde stoji dr Margareta Bašaragin, koja je doktorirala rodne studije na Univerzitetu u Novom Sadu. Kao koordinatorka udruženja Ženske studije i istraživanja, koje odnedavno ima sedište u Subotici, ona nastavlja rad koji je 1997. godine započela profesorka Svenka Savić
- Moj trajni zadatak je da istražujemo, dokumentujemo i čuvamo sećanje na znamenite žene iz Subotice - ističe dr Bašaragin.
Naglašava da je njen fokus posebno na onima koje se smatraju drugima, kao što su žene iz nacionalnih zajednica, starije žene, Romkinje i žene sa invaliditetom. Cilj udruženja je da afirmiše sećanje na zaslužne žene iz prošlosti i sadašnjosti kroz projekte poput „Znamenite žene“ i „Životne priče žena“, ostavljajući njihov doprinos u amanet budućim generacijama.
Lenke Kraus – pionirka feminizma i bankarstva
Ime Lenke Kraus pojavilo se tokom istraživanja arhivske građe i starih novinskih članaka, a isprva je bila poznata samo kao direktorka banke između dva svetska rata. Međutim, kasnija istraživanja otkrila su njenu mnogo značajniju ulogu u društvenom životu grada. Margareta Bašaragin navodi da njena odrednica u knjizi sada glasi da je bila „feministkinja, mirotvorka, dobrotvorka, a tek onda direktorka banke“.
Podaci potvrđuju da je upravo Lenke Kraus bila predsednica prvog feminističkog udruženja u Subotici, osnovanog 1917. godine. Borila se za osnovna ljudska i politička prava žena: pravo glasa, obrazovanje, rad i jednaku platu. Iako je bila uspešna profesionalna žena u periodu kada to nije bilo uobičajeno, njen život se tragično završio.
Pronađeni su podaci o njenoj adresi u samom centru Subotice, u ulici Korzo, nekadašnja „Putnikova“ zgrada, gde je danas knjižara, odakle je zajedno sa suprugom odvedena u Aušvic, gde je i stradala.
Ilona Filep – od subotičkog novinarstva do Holivuda
Još jedna znamenita Subotičanka, Ilona Filep, zabeležena je kao prva profesionalna novinarka u gradu. Ona je ostavila dragocen pisani trag o povezanosti subotičkih feministkinja sa svetskim pokretima. Napisala je članak o poseti grupe od 50 žena iz celog sveta koje su 1925. godine, nakon velike konferencije u Budimpešti, svratile na Palić i u Suboticu.
Margareta Bašaragin ističe kao zanimljivost da je Ilona kasnije migrirala u Sjedinjene Američke Države, gde je ostvarila zapaženu karijeru kao scenaristkinja za holivudske filmove.
Laura Lola Vol – simbol stradanja i otpora
Period Drugog svetskog rata obeležilo je ime Laure Lole Vol, komunistkinje i članice SKOJ-a koja je pružila otpor fašizmu. Prema sećanjima Ide Sabo, žene su zatvarane i mučene u „Žutoj kući“, koja je tada bila ispostava Gestapoa. Lola Vol je tamo zverski mučena, a potom je, zajedno sa partijskim drugovima, obešena na trgu ispred današnjeg suda u Subotici.
Njena spomen-bista, podignuta 60-ih godina u dvorištu fabrike „Slavica“, nestala je nakon propasti fabrike. Ipak, zahvaljujući angažovanju savremene umetnice Maje Rakočević Cvijanov, koja radi na očuvanju spomeničke baštine, spomenik Loli Vol je obnovljen.
Savremene umetnice i duh sestrinstva
Istraživanja obuhvataju i savremene Subotičanke, prvenstveno vizuelne umetnice čije su životne priče zabeležene u knjizi objavljenoj krajem 2025. godine. Među njima su Jasmina, Maja, Lea, Jelena, Melinda i Edita.
- Lea Vidaković je danas priznata umetnica i profesorka na Fakultetu likovnih umetnosti na Univerzitetu u Lisabonu.
- Edita Kadirić živi i radi u Parizu kao evropski priznata i visoko cenjena umetnica, ali se svakog leta vraća u Suboticu gde je završila osnovnu i srednju školu.
- Maja Rakočević Cvijanov je, pored svog umetničkog rada, zaslužna za restauraciju spomenika Lole Vol.
Ove žene spaja duboka povezanost koju same nazivaju “sestrinstvom”. Margareta Bašaragin naglašava da među njima vlada saradnja, solidarnost i prijateljstvo, a neke su čak i međusobne venčane kume. Iako su često poznatije i priznatije u svetu nego u Subotici, one i dalje sarađuju i planiraju zajedničke projekte.
