Svalbard je arhipelag sa posebnim geopolitičkim i ekološkim značajem, koji pripada Norveškoj
Na arhipelagu se nalazi i Globalna riznica semena koja čuva biljne vrste od potencijalnih globalnih katastrofa
Decenijama je ime Svalbard bilo poznato uglavnom naučnicima. Onda su ga otkrili avanturistički nastrojeni turisti, a poslednjih godina "zapao je za oko" i političarima, uključujući ruskog predsednika Vladimira Putina.
Norveška, kojoj Svalbard pripada, insistira na njegovoj zaštiti kako ne bi postao polazna tačka za neprijateljske sile.
- Norveška se sada nalazi u najozbiljnijoj bezbednosnoj situaciji od 1945. godine - izjavio je za "Njujork tajms" norveški državni sekretar u Ministarstvu spoljnih poslova, Ivind Vad Peterson.
Arhipelag u Arktičkom moru
Svalbard je arhipelag u Arktičkom moru, na pola puta između Norveške i Severnog pola. Arhipelag je deo Norveške, ali je regulisan posebnim sporazumom iz perioda posle Prvog svetskog rata, koji gotovo svima omogućava život na ostrvima bez vize.
Arhipelag ima devet većih ostrva i hiljade malih, koji su prekriveni ledom.
Glavna ostrva su Špicbergen, koji je jedini naseljen, zatim Nordaustlandet, Edžoja i Barenc. Oko 60 odsto Svalbarda prekriveno je glečerima i snegom, ali golfska struja ublažava arktičku klimu i održava okolne vode plovnim većinu godine.
Budući da je arhipelag smešten severno od Arktičkog kruga, u najvećem naseljenom mestu Longjerbijenu na Špicbergenu od 20. aprila do 23. avgusta traje polarni dan, dok je od 26. oktobra do 15. februara u toku polarna noć.
Svalbard je 1925. godine zvanično priključen Norveškoj kao neutralna zona, na kojoj je zabranjeno podizanje vojnih baza. Međutim, tokom Drugog svetskog rata bio je poprište niza vojno-morskih operacija i sukoba između savezničkih snaga i nacističke Nemačke.
Jedno od najboljih mesta na Zemlji za prikupljanje satelitskih podataka
Arhipelag omogućava nadzor nad ključnim pomorskim rutama između Barencovog mora i Severnog Atlantika. To je jedno od najboljih mesta na Zemlji za prikupljanje satelitskih podataka i praćenje putanja projektila. Ko god kontroliše Svalbard, dobija prednost nad Arktikom, sve važnijom arenom za bezbednost Evrope, Severne Amerike i Azije.
Nadalje, Svalbard igra ključnu ulogu u budućem eksploatisanju i izvozu velikih, još neiskorišćenih rezervi nafte i gasa. Svalbard je i važna "prirodna klimatološka laboratorija".
Studije pokazuju da se zagreva šest puta brže od globalnog proseka, a neki istraživači predviđaju da će do 2100. godine njegovi glečeri gubiti led dvostruko brže nego sada, bez obzira na to da li će se postići globalni klimatski cilj od zadržavanja zagrevanja ispod dva stepena Celzijusa, prema Pariskom klimatskom sporazumu.
Dom ljudima iz celog sveta
Na ostrvu Spitsbergenu, čija je površina oko 37.673 kvadratna kilometra, živi oko 3.000 stanovnika. Kako za život na Svalbardu nije potrebna viza ili radna dozvola, Spitsbergen je postao dom ljudima iz celog sveta: trećina su imigranti iz 50 zemalja. Najviše ljudi živi u Longjerbijenu koji ima hotele, kafiće, prodavnice, apoteku i bolnicu.
Međutim, u bolnici nema porodilišta, i trudnice se obično avionom prevoze na kopno nekoliko nedelja pre termina porođaja. Zajednice na Svalbardu nemaju drumske veze: ovde se ljudi kreću brodom, avionom/helikopterom ili motornim sankanjem.
Svako ko napušta naseljeno mesto mora da nosi pušku u slučaju susreta s polarnim medvedom. Zbog permafrost-a (stalno zaleđeno tlo), koji sprečava raspadanje tela, na Svalbardu više nije dopušteno sahranjivanje.
Rusi na Svalbardu
Iako Svalbard pripada Norveškoj, dva mesta na ostrvu Spitsbergenu uglavnom su naseljena Rusima, a pre rata u Ukrajini tu su živeli i Ukrajinci.
Oko 450 ljudi živi u modernoj ruskoj rudarskoj zajednici Barencburg, dok manje od njih 10 živi u sovjetskom gradu duhova Piramida, snegom prekrivenom rudarskom naselju koje je dobilo ime po veličanstvenoj obližnjoj planini u obliku piramide.
Tim naseljima upravlja ruska kompanija Arktikugol, osnovana još 1931. godine, koja se koristi i kao instrument ruske spoljne politike.
Prisustvo te kompanije često se u norveškim i zapadnim analizama tumači kao "trn u oku" Norveškoj. Međutim, norveške vlasti pažljivo nadziru situaciju.
Policija, carina i predstavnici još dvanaest državnih institucija redovno ulaze u zone pod ruskom kontrolom kako bi proverili da li se poštuje norveški pravni poredak.
Polarne baze
Ostrvo Špicbergen dom je brojnih istraživačkih baza različitih zemalja. Većina istraživača koncentrisana je oko Nju Olesunda, koji je morskim putem oko 100 kilometara udaljen od Longjerbjena. Nju Olesund je najsevernije funkcionalno civilno naseljeno mesto na svetu, a može se pohvaliti aerodromom, raketnim poligonom i lukom.
Od 2021. godine, 18 institucija iz 11 zemalja ima više-manje stalnu prisutnost u Nju Olesundu: pet od njih radi tokom cele godine, dok su ostale prisutne prvenstveno tokom prolećno-letnje-jesenske sezone terenskih istraživanja.
Pored Norveške, tu su baze i brojnih drugih zemalja, uključujući Veliku Britaniju, Francusku, Holandiju, Italiju, Nemačku, Južnu Koreju i Japan. Od 2004. godine deluje i kineska istraživačka stanica "Arktička žuta reka", koja istražuje glaciologiju, kopnenu i morsku ekologiju, svemirsku fiziku i atmosferske pojave.
Mačke nisu dozvoljene ni u zatvorenom prostoru
Simbol arhipelaga je polarni medved. Procenjuje se da na Svalbardu živi oko 3.000 polarnih medveda, otprilike koliko i ljudi. Na ostrvima živi veliki broj morskih ptica poput morskog papagaja, malog alka i troprstog galeba, kao i druge morske ptice poput arktičke čigre i četiri vrste velikih grabljivih galebova.
Svalbardska jarebica je jedina kopnena ptica koja je prisutna na ostrvima tokom cele godine, dok samo dve ptice selice dolaze na ostrva tokom razmnožavanja: snežna strnadica i severna belka.
Na Svalbardu ima kućnih ljubimaca, ali među njima nema mačaka. Zabranjene su jer predstavljaju pretnju krhkom ptičjem svetu. Mačke nisu dozvoljene ni u zatvorenom prostoru.
Uprkos arktičkoj klimi, permafrostu i neravnom terenu, arhipelag je dom čak 164 autohtone biljne vrste, uz nekoliko koje su ljudi uneli.
"Riznica Sudnjeg dana"
Svalbardski permafrost i stalno niske temperature, pri čemu je prosečna najviša temperatura leti samo sedam stepeni Celzijusa, pokazali su se idealnim za Globalnu riznicu semena, koja se nalazi na ostrvu Špicbergen.
Naziva se i "riznicom Sudnjeg dana": jedinstvena je u svetu jer čuva semena iz celog sveta. U slučaju bilo kakve lokalne ili globalne katastrofe koja bi uništila originalna semena, zahvaljujući njihovim "sigurnim kopijama" sa Svalbarda bilo bi moguće obnoviti proizvodnju hrane.
Od 2008. godine, kada je otvorena, u riznici je pohranjeno više od 1,3 miliona uzoraka semena, koji predstavljaju 13.000 godina poljoprivredne istorije.
(Jutarnji list)
