Život kneginje Ljubice Obrenović intrigirao je Beograđane tokom 19. veka, ali njen lik i dela ekstravagantni su i za savremeno doba. Konak u kome je živela čuva tajne njene hrabrosti, ljubomore i usamljenosti.
Ljubica Vukomanović rođena je u srcu Šumadije, u Srezojevici 1785. godine, a svog budućeg supruga prvi put je srela dok je sa majkom prala rublje na reci. U proleće 1806. udaje se za Miloša Obrenovića, a kum im je bio vožd Karađorđe.
Prvih desetak godina braka proteklo je mirno i spokojno. Međutim, do Ljubice stiže glas o Miloševim sastajanjima sa drugim ženama, te postade burno. Kneževe vanbračne afere su kulminirale kada joj je kao pomoćnicu doveo Petrinu. Kneginja Ljubica obuzeta ljubomorom i željom za osvetom, usmrtila je suparnicu.
Uz podršku Miloševe braće i prijatelja, Ljubica je pobegla i u bekstvu dočekala smrtnu presudu. S obzirom da je bila trudna u tom trenutnku, knez ju je ipak pomilovao, a ubrzo su se i pomirili.
Iz ovog braka, rodilo se osmoro dece, od kojih je samo četvoro preživelo detinjstvo. Iako nepismena, kneginja Ljubica je nastojala da sinovima Milanu i Mihailu i ćerkama Petriji i Savki omogući najviše obrazovanje. Razvijala je kod njih ljubav prema otadžbini, poštovanje starijih, poslušnost i iskrenost.
Knez je nastavio sa aferama, dok je Ljubica vodila računa o budžetu i u isto vreme potpomagala je opoziciju. Čaršija je vazda brujala o ovom odnosu, ali i o tome ko zabravo upravlja državom.
Osim pomenutog, pretpostavlja se da nije mogla oprostiti ni ubistvo Karađorđa. Sa njegovim rođacima ostala je u kontaktu do kraja života.
Kneginja Ljubica, iako je bila skromna, želela je da život na dvoru uredi na visokom nivou. Svoje slobodno vreme volela je da provodi u prirodi, sa porodicom i dvorskim damama. Zato joj je bilo važno da se bašta konaka u kojem boravi posebno uredi.
U sačuvanoj prepisci između kneginje i kneza Miloša od 1. januara 1931. godine Ljubica traži od muža da se „za služitelje u dvoru nabave crvene čarape“. Naslućujemo da je odgovor kneza bio negativan, s obzirom da u svom pismu od 24. januara kneginja piše da se ona može služiti i sama, bez sluga.
Nisu živeli zajedno
Da, prepiska. Knez i kneginja nisu živeli zajedno. Bilo je to možda najliberlaniji brak 19. veka. Dok je knez boravio u svom konaku na Topčideru, kneginja je zadržala dom u centru grada. Odatle i današnji naziv - Konak kneginje Ljubice.
Svoju hrabrost, ali i promenu stava prema knezu pokazala je pred kraj života, kada se zalagala za njegov povratak u Srbiju, nakon proterivanja.
Novi konak kao simbol moći
Konak kneginje Ljubice nalazi se na uglu ulica Kneza Sime Markovića i Kralja Petra, u jednom od najstarijih delova Beograda.
Preko puta današnje Saborne crkve nalazio se stari knežev dvorac i prostirao se, otprilike, od ulaza u sadašnju zgradu Patrijaršije do bašte današnjeg Konaka kneginje Ljubice. Do 1829. godine taj dvor je upotrebljavan za stanovanje, ali s obzirom na njegovu starost i oronulost, knez Miloš je odlučio da sazida drugi konak.
Novi konak, kako je zvan u vreme građenja, bio je veći i reprezentativniji od Gospodarskog, jer je trebalo i da posvedoči o narasloj ekonomskoj moći i učvršćenoj vlasti Miloša Obrenovića posle dobijanja Hatišerifa 1830. godine.
Konak kneginje Ljubice jedan je od najreprezentativnijih sačuvanih primera građanske arhitekture prve polovine 19. veka u Beogradu. Građen je u periodu između 1829. i 1830. godine. Prema zamisli kneza Miloša, trebalo je da ima dvojaku namenu, da bude stan njegove porodice, kneginje Ljubice i sinova Milana i Mihaila, kasnijih srpskih knezova, a u isto vreme i dvor za rezidenciju.
Izgrađen je po idejama i pod nadzorom Hadži Nikole Živkovića, pionira srpskog neimarstva. Knez Miloš je odlučio da angažuje neimara iz Vodena, Hadži Nikolu Živkovića, jer u to vreme u Beogradu nije ni bilo neimara, s obzirom na to da se godinama nije zidalo.
Presedan u arhitekturi
Ova građevina sadrži sve odlike gradskih kuća srpsko-balkanskog stila. Ima tri nivoa – podrum, prizemlje i sprat. Prizemlje i sprat imaju središnji hol oko kojeg su raspoređene ostale odaje, što je tradicionalno orijentalni prostorni koncept proizašao iz nekadašnjih zatvorenih unutrašnjih dvorišta.
Na oba sprata nalazi se i po jedna divanhana, neka vrsta današnje dnevne sobe, a takođe i salona za prijem. Divanhana u prizemlju je od ostalog prostora izdvojena pomoću dva stepenika, a oivičena je drvenim stubovima sa parapetima između njih.
Odmah uz nju postavljene su široke stepenice koje vode u baštu i taj ulaz u kuću je širi od onog prema ulici. Divanhana na spratu je intimnija. Ograđena je bočno zidovima, a ima prema centralnom prostoru samo dva stuba. Njen pod bio je u ravni okolnog poda, a svi su bili od dasaka. Ova divanhana je orijentisana ka ulici.
Iako je svojim prostornim konceptom oslonjen na orijentalnu tradiciju, Konak kneginje Ljubice predstavlja prelomni trenutak u beogradskoj arhitekturi, jer svojim spoljnim oblikovanjem i dekorativnim elementima u velikoj meri nagoveštava uticaj evropske arhitekture.
Ova evropska shvatanja posebno su vidljiva u razuđenosti fasada, izlomljenim linijama krova, dimnjaka i kubeta, u sporednim detaljima arhitektonske obrade fasada – pilastrima, lučnim završecima i šambranama na prozorima, profilisanim vencima i nekim detaljima enterijera. Erkeri na fasadi, inače tipično pravougaoni, imaju polukružni oblik u osnovi.
Za vreme prve vlade kneza Miloša u Konaku kneginje Ljubice nalazila se glavna državna blagajna. Namesništvo knjaževsko, do povratka kneza Mihaila u Srbiju 1840, održavalo je sednice u Konaku, a knez Mihailo je tu živeo do 1842. godine.
Konak nakon Ljubice
Kneginja je poslednje godine života provela boreći se za povratak Obrenovića na presto, da bi na posletku i sama napustila Srbiju. Život je onončala u maju 1843. godine u Novom Sadu. Sahranjena je u manastiru Krušedol.
Nakon toga u njenom konaku se nalazio Licej, zatim Prva beogradska gimnazija, pa Apelacioni kasacioni sud. Godine 1912. u Konak je smešten Zavod za vaspitanje gluvoneme dece, a od 1929. Muzej savremene umetnosti. Do 6. aprila 1941. u zgradi se nalazio Crkveni muzej. Od 1945. do 1947. u Konaku je bio smešten deo Patrijaršije, a od 1947. Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.
U periodu od 1971. do 1979. godine preduzeti su konzervatorsko-restauratorski radovi kojima su izvršene sanacija objekta i obnova fasade i enterijera. Tom prilikom, Konak kneginje Ljubice, koji je i danas u sastavu Muzeja grada Beograda, adaptiran je za reprezentativnu muzejsku postavku. Konak kneginje Ljubice utvrđen je 1979. godine za spomenik kulture od izuzetnog značaja.
Tekst realizovan u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
