Potkopi su moćan inženjerski poduhvat, uklesani u stene sa svim neophodnim sistemima za posadu i logistiku.
Danas ovi potkopi predstavljaju popularnu turističku atrakciju, naročito za avanturiste, ronioce i turiste koji ih posećuju brodićima ili kajacima.
Napušteni vojni tuneli za podmornice i ratne brodove u Boki Kotorskoj predstavljaju jednu od najfascinantnijih i najmisterioznijih zaostavština Jugoslovenske narodne armije (JNA). Građeni u strogoj tajnosti tokom Hladnog rata, ovi objekti su danas prava atrakcija za avanturiste, ronioce i istoričare.
Možda često letujete u Boki Kotorskoj, a do sada niste znali da se u ovom zalivu crnogorskog dela Jadrana nalazi nešto što je decenijama u vreme postojanja bivše Jugoslavije bilo strogo čuvana - vojna tajna.
Reč je o tri potkopa, odnosno, tunela, izgrađena na strateškim mestima duž obale poluostrva Luštica. Potkop “Rakite” nalazi se u blizini naselja Klinci, “Spilice” je smešten u blizini mesta Rose, kao i istoimeni potkop “Rose” koji je i najpoznatiji javnosti, jer je vizuelno najizloženiji sa mora.
Ogroman tajni inženjerski poduhvat
Iako ih ljudi često nazivaju “tunelima za podmornice”, ovi objekti su zvanično nazivani potkopi, a njihova primarna svrha bila je kamuflaža, logistika i zaštita plovila, prvenstveno podmornica i raketnih čamaca nekadašnje Ratne mornarice JNA od izviđanja i potencijalnih vazdušnih napada.
Izgradnja ovih objekata bila je ogroman inženjerski poduhvat za posleratno vreme u Jugoslaviji, s obzirom na to da su tuneli bukvalno uklesani u čvrstu stenu poluostrva Luštica. I dimenzije su im impozantne - dugi su oko 100 do 150 metara, široki oko 7 do 10 metara, sa dubinom mora unutar samog tunela koja iznosi između 6 i 8 metara, što je bilo sasvim dovoljno za nesmetan ulazak podmornica klase Heroj ili Sava, kojih je nekadašnja RM JNA imala ukupno šest.
Pored samog vodenog kanala, unutrašnjost ovih nekadašnjih vojnih objekata ima i pešačke staze sa obe strane, sisteme za ventilaciju, rezervno napajanje električnom energijom, kao i skladišta za municiju i gorivo – sve što je potrebno kako bi posada podmornice, u slučaju otkrivanja i vazdušnog napada, mogla da napusti plovilo i pređe u drugi “tunel” ili rezervnu lokaciju.
Inače, ulazi u potkope bili su opremljeni specijalnim maskirnim mrežama i lažnim stenama koje su ih činile gotovo nevidljivim za osmatranje iz vazduha ili sa otvorenog mora.
Kako su korišćeni
U slučaju ratne opasnosti, podmornice i brzi ratni čamci bi uplovljavali u ove potkope. Tamo su mogli da dopune zalihe goriva, vode i torpeda u potpunoj tajnosti.
Takođe, u situacijama kada bi neprijateljski sateliti ili avioni nadletali Jadransko more, potkopi su služili kao savršeno skrovište gde je plovilo moglo bukvalno da "nestane" sa radara i vizuelnog dometa.
Trenutni status i turizam
Nakon raspada bivše domovine i povlačenja Vojske Jugoslavije iz Boke Kotorske, ovi objekti su potpuno napušteni i demontirani. Sa njih je skinuto sve što je imalo materijalnu vrednost – od opreme, preko kablova, do metalnih vrata. Danas su ovi tuneli u državnom vlasništvu Crne Gore.
Međutim, postali su sve popularnija turistička atrakcija i praktično nezaobilazna tačka za turističke glisere i brodiće koji voze turiste u obilazak Boke, najčešće u kombinaciji sa posetom Plavoj špilji i ostrvu Mamula. Šta više, u potkopu "Rose" svojevremeno su održavani festivali elektronske muzike "Entrance".
Tako i danas mnogobrojne turističke ture za ove potkope kreću iz Kotora, Tivta i Herceg Novog, a praksa pokazuje da je najposećeniji od tri tunela potkop “Rakite” gde kapetani, koji su ujedno i vodiči, naprave pauzu za fotografisanje i kraće istraživanje.
Inače, voda u tunelima je mirna i mračna, što ih čini popularnim mestom i za ronioce, a i sami turisti, van organizovane ture, često ulaze unutra kajacima ili na SUP daskama. Podmornica odavno nema, a ispod površine vode danas su staništa jastoga i hobotnica, ali je ribolov – zabranjen.
