Šta povezuje zloglasnog lidera NDH Antu Pavelića, kontroverznog katoličkog biskupa Alojzija Stepinca, vajara čija dela krase Beograd, Zagreb, ali i svetske metropole Ivana Meštrovića, kralja Petra I Karađorđevića i NBA zvezdu, reprezentativca Bosne i Hercegovine, Jusufa Nurkića?
Na prvi pogled, ništa. Međutim, jedan tvit koji je pratila slika džamije nastala u Zagrebu 1944. godine, učinio je da društvene mreže na Balkanu postanu pravo "bure baruta".
Sve je počelo željom košarkaša Jusufa Nurkića da pripadnicima muslimanske veroispovesti čestita Ramazan. Iako je mogao da to učini bilo kojom fotografijom, između ostalog "Svete džamije" koja se nalazi u Meki, a koja se vodi kao najveća postojeća džamija na svetu, Nurkić je učinio to s onom malo manje poznatom u svetu, a nažalost, veoma dobro poznatom u regionu, koja je primala vernike svega tri godine, od 1944. do 1947. godine, slikom "Poglavnikove džamije", koja je dobila ime po zloglasnom lideru NDH Anti Paveliću.
Naime, on je na ovaj način "nagradio" muslimane verne genocidnoj državi na čijem čelu se nalazio od 1941. do 1944. godine, zbog čega je zdanje u srcu Zagreba "Dom likovne umetnosti kralja Petra I Velikog Oslobodioca", promenilo i namenu i ime.
No krenimo redom.
Čast počivšem kralju Petru I Karađorđeiću
Iz Beogradske ulice u Zagrebu, početkom 30-ih godina prošlog veka, ulazilo se pravo na Trg Petra I osloboditelja, nazvanog po "čika Peri", kralju koji je sa srpskom vojskom u Velikom ratu prošao golgotu Albanije.
Upravo na tom mestu, društvo "Štrosmajer" iz glavnog grada Hrvatske odlučilo je da podigne velelepno izložbeno zdanje posvećeno kralju Petru I Karađorđeviću. Prvobitna ideja bila je da se na tom mestu podigne spomenik, ali nakon predloga vajara Ivana Meštrovića da se umesto skulpture na centralnom mestu trga nalazi izložbeni prostor, to idejno rešenje je prihvaćeno, te se 1933. godine pristupilo planiranju i izgradnji.
Zadatak da to bude učinjeno besprekorno i u duhu moderne arhitekture pripalo je samom predsedniku društva "Štrosmajer", Ivanu Meštroviću, koji je zajedno s arhitektama Ladislavom Horvatom i Haroldom Bilinićem, projektovao, kako su tada mediji kako u Kraljevini Jugoslaviji, tako i u regionu, velelepno zdanje lrižnog oblika, proteže se na prstenu od 36 stubova, sa stakleno betonskom kupolom, zbog čega je očaralo svetsku javnost svojim izgledom, što zahvaljujući idejnom rešenju, što zbog bračkog kamena kojim je rađen (ugrađeno preko 2500 tona) "Dom likovne umetnosti kralja Petra I Velikog Oslobodioca, koji je svečano otvoren 1. decembra 1938. godine.
Još jedan od kurioziteta vezanih za ovo zdanje leži u činjenici da je izložbeni prostor u ovom formatu i izgledu napravljen 20 pre Gugenhajmovog muzeja u Njujorku.
Deset dana pre otvaranja, zdanje je blagosiljao lično Alojzije Stepinac, zagrebački nadbiskup i kardinal, nosilac Karađorđeve zvezde, koji je kasnije tokom Drugog svetskog rata bio zagovornik NDH, ali i pobornik pokalitočavanja Srba, koje je kasnije pravdao jednim od načina da "sačuva" ljudske živote.
Drugi svetski rat i promena namene
Zvaničnim uvlačenjem Kraljevine Jugoslavije u rat, jakim bombardovanjem Beograda 6. aprila 1941. godine, Hitlerova Nemačka je stvorila priliku Anti Paveliću da oformi zločinačku tvorevinu u vidu NDH.
Da bi kupio muslimanski živalj na teritoriji NDH, Pavelić je odlučio da umesto muzeja posvećenom kralju države u koju nikada nije verovao, preinači namenu objekta u džamiju. Sa namenom, promenjeno je i ime trga koji je ovaj put dobio ime "Trg Kulina bana", a koji je zadržao ime dve do 1946. godine.
"Ovaj hram umetnosti nosi na sebi žig robovanja, jer se zove imenom Kralja oslobodioca. Ja ne mogu ovaj žig dostojnije izbrisati nego da iz ovog hrama učinim džamiju. Zašto? Zato jer je muslimana u Srbiji nestalo onda kada je srušena zadnja džamija. Kao znak da ih u hrvatskom narodu neće nestati, postavlja se u glavni grad njihova džamija. Muslimanska krv, naših muslimana je hrvatska krv, muslimanska vera je dakle hrvatska vera, jer su u našoj zemlji njenji pripadnici hrvatski sinovi", navodno je izrekao Pavelić kada su ga pitali zbog čega je dao baš taj prostor u samom srcu grada.
Sa preuređnjem u jesen 1941. godine, započeta i gradnja tri minareta, kao i fontane. Kada su završeni, svaki od njih je bio visok 45 metara. Do prve službe zagrebačkog muftije Akifa Handžića, čekalo se tri godine, iako su glavni radovi završeni već 1943. godine.
Muftija Handžić imao je i čin u vojsci zločinačke NDH, te je ta ideologija provejavala i tokom njegovog obraćanja vernicima u avgustu 1944. godine.
"Kada čuješ reči Alahu ekber sa munara Poglavnikove džamije u Zagrebu, odgovori: ,,Bože, hvala ti, koji si ispunio naše nade, nas ustaša muslimana, da smo i ovo dočekali''. Na to ćeš čuti moj odgovor: ,,Ustaše muslimani! Ponosite se, jer vidite, da se vaš verski život učvršćuje i na munari džamije ustaškog Poglavnika u Zagrebu. Ostanite verom u Boga, čvrsto uz Poglavnika i naša je pobeda''. Bog neka čuva Poglavnika, Nezavisnu Državu Hrvatsku i naše oružane snage. Za poglavnika i dom spremni", rekao je on između ostalog okupljenim vernicima, vojnom i državnom vrhu genocidne tvorevine NDH, prenosi portal Handžar.
Unutrašnjost džamije bila je ukrašena sa crtežima zasnovanim na ranim hrvatskim motivima koje su izradili vajari Botuhinski, Bril, Ivanković, Jean, Loboda, Lozica, Matijević, Papić, Penić, Perić, Radauš, Štigler i Turkalj.
Na ulazu u džamiju "Džamija poglavnika Ante Pavelića", kako se službeno zvala, nalazio se natpis koji je slavio ratnog zločinca i krivca za progrom, masovna ubistva i zatvaranja u logore smrti Srba, Roma i Jevereja.
"U slavu i u znak ljubavi spram Alaha Boga Jedinoga, te u znak pažnje prema muslimanima, podiže poglavnik Dr Ante Pavelić ovaj velelepni hram u glavnom gradu Zagrebu da odani sinovi viteškog naroda hrvatskoga, iskreni sledbenici uzvišene vere Islama, skrušenom molitvom jačaju pregalačke snage u borbi za odbranu i napredak lepe svoje domovine Nezavisne Države Hrvatske, koja da bi vazda srećna bila", stajalo je u natpisu.
Trg žrtava fašizma i Muzej revolucije
Pavelićeva džamija primala je vernike nepunih godinu dana, kada je već 1945. godine započeo novi život Meštrovićevog bisera. Naime, iako su se tadašnji muslimanski velikodostojnici protivili odluci komunističkih vlasti, "Dom likovne umetnosti kralja Petra I Velikog Oslobodioca", ponovo je dobio novo ime i novu namenu. Poslednja nit sa džamijom prekinuta je 1949. godine, kada je nova vlast srušila minarete.
Prvo je promenjeno ime trga iz Trga Kulina bana u Trg žrtava fašizma, već 1946. godine, da bi se iste godine pristupilo i modifikaciji prostora zbog otvaranja "Muzeja revolucije" koji je po planu arhitekte Vjencislava Rihtera, konačno otvroren 15. aprila 1955. godine.
Da bi ostvario svoj naum, te da bi paviljon dobio novi izgled, Rihter je dodao još jedan sprat i nove stepenice u unutrašnji prostor i izgradio nove zidove kako bi sakrio njegov kružni oblik. Svi Rihterovi dodaci su dizajnirani tako da se vežu za prvobitnu strukturu, tako da se mogu ukloniit bez narušavanja unutrašnjosti zgrade.
Sa ovakvom namenom, paviljon je funkcionisao sve do 1990. godine, kada je sa raspadom SFRJ, trg ponovo promenio ime, a paviljon je 2006. godine, nakon rekonstrukcije dobio i novu namenu.
Meštrovićev paviljon, Dom hrvatskih likovnih umetnika...
U duhu novih političkih promena, ali i talasa nacionalizma, ovaj zagrebački trg 1990. godine menja ime u Trg hrvatskih velikana, koji je zadržao sve do 2000. godine, kada mu je vraćen stari naziv iz perioda SFRJ.
Što se tiče Meštrovićevog paviljona, njegovi "ključevi" su ovaj put bili stavljeni u ruke društva likovnih umetnika iz Hrvatske. Prva izložba, "Dokumenti - Argumenti", postavljena je već u maju 1990. , da bi nakon tri godine, gradsko veće Zagreba dalo zeleno svetlo i dozvolu društvu da se vrati u paviljon.
Ipak, na renoviranje objekta čekalo se osam godina, kada je 2001. otpočelo u fazama. Prva faza obuhvatala je uklanjanje svih nadogradnji Meštorvićevog bisera podignutog u čast kralja Petra I Karađorđevića i završena je 2003. godine. Gornji deoi je rađen prema planovima arhitekte Andrije Mutnjakovića, dok su delovi podruma i prizemlja, uređeni prema planu Branka Silađina.
U ovakvom, starom-novom obliku, Meštrovićev pavljon od 2006. godine služi kao prostor za izložbe i događaje.
Upravo zbog ovakve burne istorije, pomalo i čudi gest Jusufa Nurkića, koji ili nije bio obavešten o istorijatu i svemu što je doprinelo da paviljon postane džamija, ili je samo želeo da još jednom "pecne" masu. Na njegovu žalost, ovaj put, iako je gest odjeknuo u javnosti, stigao je veliki broj osuda, kako od muslimana, tako i pravoslavaca i katolika iz regiona.
Jer zločini poput onih koji su činili kako Pavelićevi vojnici, tako i njegove pristalice, napravili su rane koje neće zaceliti sve dok je Balkana. O tome najbolje svedoče reči Nurkićevog sunarodnika iz Bosne, Omera Bakalovoića, koji je u dve reči, napisao suštinu.
"Nurkiću, praviš nam medveđu uslugu. Obriši ovo živ bio."
