Vrsta je izuzetno retka u Srbiji i odlikuje se velikom veličinom, metalnoplavim ili ljubičastim odsjajem i ishranom puževima.
Autori naglašavaju potrebu za daljim istraživanjima i razmatranjem zaštite ovog retkog tvrdokrilca u Srbiji.
U naučnom radu nedavno objavljenom u vodećem nacionalnom naučnom časopisu Acta Entomologica Serbica prvi put je za teritoriju Srbije potvrđeno prisustvo vrste Carabus scabrosus, poznate pod nazivom "veliki ljubičasti trčuljak". Ova vrsta pripada porodici trčuljaka (Carabidae) i redu tvrdokrilaca (Coleoptera).
Kako prenosi RTS, autori ovog naučnog rada su dr Nikola Vesović, viši naučni saradnik, dr Srećko Ćurčić, redovni profesor i dr Katarina Stojanović, docent, svi iz Instituta za zoologiju Univerziteta u Beogradu – Biološkog fakulteta, kao i dr Boris Novaković iz Agencije za zaštitu životne sredine Ministarstva zaštite životne sredine Republike Srbije.
Sakupljena je svega jedna odrasla jedinka ove izuzetno atraktivne vrste insekta u jesen 2015. godine na levoj obali reke Nišave, kod sela Gradinje kod Dimitrovgrada, svega 1,5 km od bugarske granice, što ukazuje na to da je vrsta prisutna u Srbiji više od jedne decenije.
Pronađena svega jedna jedinka
Tokom rutinskog godišnjeg monitoringa kvaliteta vode Nišave kod Dimitrovgrada, dr Boris Novaković primetio je na svoje veliko iznenađenje jednog mužjaka „velikog ljubičastog trčuljka” u priobalnoj vegetaciji na ivici reke, blizu vode, a potom ga je i sakupio.
Uprkos brojnim ciljanim naporima tokom protekle decenije, uključujući ručnu pretragu i postavljanje klopki u dolini Nišave od Dimitrovgrada do Pirota, autori naučnog rada nisu uspeli da sakupe dodatne primerke ove vrste, što govori u prilog tome da se vrsta za sada može smatrati retkom u Srbiji.
"Veliki ljubičasti trčuljak” pripada rodu Carabus, koji predstavlja jedan od vrstama najbogatijih rodova tvrdokrilaca i insekata uopšte, sa skoro 1.000 prepoznatih vrsta. Samo na Balkanu su poznate 44 vrste iz ovog roda, od kojih je skoro jedna petina endemična. Podrod Procerus, kome pripada C. scabrosus, predstavlja jasno definisanu grupu krupnih, neletećih i robustnih vrsta, koje karakterišu duge, zakrivljene mandibule, dvorežnjevita gornja usna, grubo naborana leđna površina glave i vratnog štita i kvrgasta pokrilca, što ih čini posebno vizuelno prepoznatljivim među trčuljcima.
Grupa najkrupnijih evropskih tvrdokrilaca
Podrod obuhvata pet vrsta i veći broj podvrsta rasprostranjenih od Italije na zapadu do Irana na istoku, često sa veoma lokalizovanim rasprostranjenjem.
U Srbiji je do sada bila zabeležena samo jedna vrsta ovog podroda – Carabus gigas ("džinovski ili gigantski trčuljak”). Kod nas je široko rasprostranjena, od Fruške gore na severu do šumovitih područja širom ostatka zemlje, a najčešće naseljava listopadne šume na većim nadmorskim visinama.
Sa dužinom tela odraslih jedinki većom od 50 milimetara, C. scabrosus spada među najkrupnije evropske tvrdokrilce i insekte. Vrstu karakterišu ispupčena, grubo kvrgasta pokrilca i metalnoplav ili ljubičast odsjaj površine tela, za razliku od „džinovskog trčuljka”, koji je potpuno crn.
Glava i mandibule su izduženi i služe za uvlačenje u ljušturu kopnenih puževa, jer su i odrasle jedinke i larve malakofagne, odnosno hrane se puževima. U poređenju sa "džinovskim trčuljkom", "veliki ljubičasti trčuljak” poseduje i nešto manje ispupčena pokrilca, a razlikuje se od njega i po obliku vratnog štita i edeagusa (kopulatornog organa mužjaka).
Osim na Balkanu, C. scabrosus živi i u Maloj Aziji, na Kavkazu i severnoj obali Crnog mora, uključujući Krim. Vrsta se prevashodno javlja u listopadnim šumama (posebno bukovim i hrastovim) sa dubokim slojem stelje, na kamenitim padinama planina, obično od nizija do približno 1.500 metara nadmorske visine.
Prisustvo C. scabrosus u jugoistočnoj Srbiji ukazuje na postojanje odgovarajućih mikrostaništa i adekvatnih izvora hrane za održavanje populacije ovog krupnog predatorskog tvrdokrilca. U okolini lokaliteta gde je "veliki ljubičasti trčuljak" pronađen zabeležen je i kopneni puž Helix lucorum ("šumski ili turski puž"), kojim se trčuljak najverovatnije hrani.
Autori u radu razmatraju i moguće puteve dolaska ove vrste trčuljka u Srbiju. Glavnu dilemu je predstavljalo pitanje kako je vrsta uopšte dospela u Srbiju, s obzirom na to da su najbliži poznati lokaliteti C. scabrosus udaljeni gotovo 200 kilometara istočno od Dimitrovgrada, na teritoriji Bugarske.
Intriga o migraciji
Posebno je intrigantno kako je prešla tako značajnu udaljenost imajući u vidu da nema sposobnost letenja i da je isključivo vezana za tlo, a postavlja se i pitanje da li je uopšte migrirala.
Nakon detaljnih razmatranja, tri potencijalna scenarija mogu da pojasne pojavu ove vrste kod nas: prirodno širenje njenog areala prema zapadu; slučajni antropogeni transport; i postojanje autohtone lokalne populacije u pograničnom području sa Bugarskom.
Dostupnost plena i pogodna klima verovatno su olakšali uspostavljanje populacije C. Scabrosus u Srbiji. Na pitanje koji scenario se desio u slučaju pojave "velikog ljubičastog trčuljka" u Srbiji daće definitivan odgovor nova istraživanja u pograničnom području Srbije i Bugarske i eventualni novi nalazi ove vrste, koji bi popunili praznine u dosadašnjem rasprostranjenju ove vrste.
Na kraju, kao zaključak, autori naglašavaju potrebu za daljim terenskim istraživanjima radi procene stanja populacije ove vrste u Srbiji i razmatranja njene zaštite u okviru nacionalne legislative.
(RTS)
