Dok se sve više poljoprivrednika okreće komercijalnim, stare sorte ipak nisu nestale sa naših njiva i voćnjaka. U pojedinim domaćinstvima i danas rastu biljke čije su plodove brale generacije pre nas. Kolačara, karamanka, crvena ranka i kukuruz osmak nisu samo ukusi prošlosti.
Njihovo seme i sadni materijal čuvaju dragocenu genetičku raznovrsnost, koja može biti posebno važna u uslovima sve češćih suša, ekstremnih temperatura i novih bolesti koje pogađaju poljoprivredu.
Osim toga, stare sorte biljaka i autohtone rase životinja predstavljaju važan ekonomski i kulturni resurs Srbije. Zahvaljujući dobroj prilagođenosti lokalnim uslovima i prirodnoj otpornosti, mnoge od njih imaju izuzetan potencijal za organsku proizvodnju, preradu hrane i razvoj ruralnog turizma.
Njihov značaj prepoznat je i u propisima koji uređuju poljoprivrednu i organsku proizvodnju. Krajnji cilj je da se sačuva ono što je autentično i karakteristično za naše podneblje, a važan korak ka tome jeste bolje upoznavanje javnosti sa vrednošću starih sorti i autohtonih rasa.
Kako se stare sorte čuvaju u Srbiji?
Zakon o organskoj proizvodnji u Srbiji, kako su za „Blic Biznis“ podelili iz Ministarstva poljoprivrede, daje apsolutni prioritet upravo starim rasama životinja i sojevima biljaka. Razlog tome se krije u njihovoj dugovečnosti, prirodnoj otpornosti na bolesti, visokoj genetskoj raznovrsnosti i vrhunskoj prilagođenosti našim lokalnim uslovima zemljišta i klime.
Pored toga, zakon takođe ističe i organske sorte i heterogeni materijal. Za razliku od starih sorti koje su se očuvale tokom vremena, ovaj biljni materijal nastaje svesnim kombinovanjem različitih biljaka iste vrste. Cilj je da budu otpornije na bolesti i bolje prilagođene klimatskim promenama, posebno u organskoj proizvodnji.
Zato je očuvanje tog biljnog bogatstva jedan od važnih zadataka za budućnost. Kada govorimo o starim sortama, to ne znači samo sačuvati šaku semena ili sadnicu za unuke. U Srbiji se biljni genetički resursi čuvaju na nekoliko načina - u bankama gena, kolekcijama naučnih i stručnih institucija, ali i tamo gde su vekovima opstajali: na njivama, u voćnjacima i baštama.
Važnu ulogu u tom sistemu ima Banka biljnih gena, koja radi u okviru Direkcije za nacionalne referentne laboratorije Ministarstva poljoprivrede. U Nacionalnoj kolekciji uzorci semena se evidentiraju i skladište, a prema potrebi i ponovo umnožavaju kako bi zadržali sposobnost klijanja nakon dugog perioda čuvanja. Banka vodi i bazu podataka i učestvuje u održavanju kolekcija sadnog materijala, čime doprinosi očuvanju agrarnog nasleđa zemlje.
Kod starih sorti voća postupak je složeniji. Kolačara ili karamanka ne mogu se pouzdano sačuvati samo ostavljanjem semenki njihovih plodova, jer nova biljka ne mora imati iste osobine kao matično stablo. Zbog toga se ove sorte održavaju kroz žive kolekcije, kalemljenje i čuvanje sadnog materijala. Stara stabla u seoskim domaćinstvima tako predstavljaju mnogo više od porodične uspomene – ona mogu biti dragocen izvor za očuvanje i dalje razmnožavanje starih sorti.
Važnu ulogu imaju i poljoprivrednici koji stare sorte nastavljaju da gaje na samim gazdinstvima. Kada iz godine u godinu ostavljaju seme kukuruza osmaka ili gaje staru populaciju pasulja i drugih kultura, neposredno doprinose očuvanju genetičke raznovrsnosti.
Na taj način sorta nastavlja da živi i da se prilagođava sredini u kojoj je nastajala. Zajedno sa njom čuva se i tradicionalno znanje – kada se seje, kako se orezuje, za koju vrstu prerade je najbolja i kako su je koristile prethodne generacije.
Zašto gubimo stare sorte?
Jedan od glavnih razloga jeste razvoj intenzivne poljoprivrede, usmerene na visok i ujednačen prinos, standardizovan izgled i proizvodnju velikih količina. Trgovački lanci često postavljaju zahteve koje mali proizvođači, sa ograničenim kapacitetima i rasutim parcelama, teško mogu samostalno da ispune.
Dodatne izazove predstavljaju nedostatak radne snage, starenje stanovništva u ruralnim sredinama i napuštanje poljoprivrednog zemljišta. Sve to doprinosi postepenom nestajanju tradicionalnih biljnih kultura iz proizvodnje i ishrane.
Stručnjaci se slažu da stare sorte poseduju specifičnosti koje moderna industrijska proizvodnja ne može da kopira. Njihova ključna biološka prednost je izuzetna prilagodljivost na klimatske promene i nove štetočine, što ih čini stabilnijim i održivijim u svetlu ekoloških izazova. Neke od ovih sorti, poput šljiva crvene ranke ili dragačevke, nastale su upravo na našim prostorima i savršeno su adaptirane na lokalne uslove.
Prirodna otpornost i potencijal ovih sorti
Stare sorte su izuzetno otporne na sušu, mrazeve i bolesti i u tome leži njihova dragocenost za budućnost srpskog agrara. S obzirom na to da prirodno ne zahtevaju intenzivnu hemijsku zaštitu i pesticide, a opet bogato rađaju, starinske sorte voća čine idealnu bazu za razvoj organske poljoprivrede. To se može ilustrovati sledećim primerima: stablo jabuke kolačare može da živi i do 100 godina i da u punoj rodnosti da više od 200 kilograma plodova, a isto važi i za petrovaču. Kruška karamanka ili lubeničarka, kao i kukuruz osmak - poznat po sitnijem klipu, ali izuzetnoj otpornosti i stabilnom prinosu čak i u sušnim godinama - poseduju iste karakteristike. Izdržljivost i dugovečnost krase i brojne stare rase životinja poput mangulice, moravke, resavke ili planinskog govečeta buša.
Iako ponekad imaju nešto manji prinos od industrijskih pandana, proizvodi od starih vrsta imaju ogroman ekonomski potencijal. Meso i mast mangulice (bogati "dobrim" holesterolom) tretiraju se kao vrhunski delikates u elitnim restoranima, a tradicionalni proizvodi poput rakije od šljive crvene ranke ili prerađevina od starog i autohtonog voća i žitarica (poput kukuruza osmaka) dostižu visoke cene na tržištu.
Ali, njihova vrednost nije samo ekonomska. Stare sorte čuvaju autentične mirise, ukuse, kao i deo znanja, tradicije i nasleđa domaće poljoprivrede. Upravo ta veza sa određenim podnebljem i načinom proizvodnje može biti osnova za razvoj autentičnih lokalnih proizvoda, ruralnog turizma i veće prepoznatljivosti domaće poljoprivrede. Zato stare sorte nisu samo deo naše prošlosti, već mogu imati važnu ulogu i u budućnosti domaćeg agrara.
Značaj očuvanja ovog nasleđa prepoznat je i kroz ovogodišnji, 15. NLB Organic konkurs. Po prvi put uvedena je kategorija „Čuvari starih sorti“, čiji će pobednik biti nagrađen iznosom od 500.000 dinara. Prijave za ovogodišnji konkurs su završene, stručni žiri bira najbolje projekte, a pobednici će biti predstavljeni do kraja oktobra 2026.
