Ove fabrike su gradile čitave zajednice, razvijale tehničku kulturu i doprinele modernizaciji društva, a njihov pad označio je kraj industrijske epohe bivše Jugoslavije
Fabrike poput IMT-a, Prvomajske, Đure Đakovića, TAM-a, Jugoturbine, Litostroja, FAP-a i 14. oktobra bile su okosnica privrede, zapošljavajući hiljade radnika i izvozile proizvode širom sveta
Kad se danas pomene industrijsko nasleđe bivše Jugoslavije, neretko se pod tim podrazumevaju "Zastava", "Gorenje" i slično, ali je prava privredna snaga nekadašnje države ležala u sektoru teške mašinogradnje, energetike i transportnih sredstava - ta grana je predstavljala jugoslovensku "tešku kategoriju".
Dok se saloni automobila napune potrošačima koji žele novi model, u gigantskim halama se za to vreme projektuju turbine, zatim širom sveta se grade mostovi, sklapaju izdržljivi kamioni i traktori koji su pomogli da se prehrane generacije.
Ovi industrijski džinovi su obeležili jednu epohu i garantovali da se jugoslovenska tehnologija ceni u celom svetu.
IMT (Beograd) - Kralj njiva
Osnovana 1947. godine kao Centralna livnica na Novom Beogradu, izrasla je u jedan od najvećih simbola domaće poljoprivredne mehanizacije. Ključni trenutak za fabriku dogodio se 1955. godine kada je otkupljena licenca za proizvodnju traktora američko-britanske marke Massey Ferguson.
Ubrzo nakon toga iz fabrike je izašao čuveni model IMT 539, koji se i danas koristi širom srpskih sela na njivama i parcelama. Model koji je važio za onaj koji se lako popravlja, pouzdan u obradi domaćeg terena, zamenio je zaprežnu stoku i pomogao da se jugoslovensko selo izvuče iz blata.
Tokom svog postojanja (od 1955. do 2015. godine), IMT je proizveo ukupno 780.000 traktora. Rekord je zabeležen 1988. godine kada je sa traka sišlo 42.500 traktora i 35.000 priključnih mašina. Te rekordne godine, vrednost proizvodnje iznosila je neverovatnih 600 miliona nemačkih maraka, a traktori su izvoženi u više od 80 zemalja sveta. Nakon teških godina tranzicije, fabrika je otišla u stečaj 2015. godine.
Prvomajska (Zagreb) - Od skromne radionice do giganta
Fabrika osnovana odmah nakon Drugog svetskog rata. Razvila se iz skromne mehaničarske radionice braće Ševčik u apsolutnog lidera u proizvodnji alatnih mašina. Za Prvomajsku se kaže da je bila "fabrika koja pravi druge fabrike". Proizvodili su strugove, glodalice, bušilice, hidraulične sisteme i zupčanike, sve radeći po sopstvenoj tehničkoj dokumentaciji.
Bili su toliko tehnološki napredni da su već tokom 1970-ih godina uveli proizvodnju numerički upravljanih (CNC) mašina, što je u to vreme bila revolucionarna tehnologija rezervisana za najrazvijenije zemlje. Tokom 1980-ih su zapošljavali 7.500 radnika, koji su bili raspoređeni u Zagrebu, Ivancu, Raši, Splitu... Vršili su izvoz u preko 50 zemalja, a pogone su imali u Nemačkoj i Meksiku.
Đuro Đaković (Slavonski Brod) - Od čeličnih mostova do neustrašivih tenkova
Osnovana davne 1921. godine kao fabrika vagona i mostova, ova kompanija je 1947. ponela ime po borcu za radnička prava Đuri Đakoviću i postala sinonim za tešku inženjersku silu - ne postoji sektor u kojem ova firma nije ostavila trag, svejedno da li se radi o lokomotivama, vagonima, tramvajima ili o industrijskim kotlovima po licenci Babcock & Wilcox i nuklearne opreme.
Ipak, najpoznatiji vojni projekat ove fabrike bila je serijska proizvodnja tenka M-84, započeta 1983. godine. Ovaj model je dugo važio za jedno od najmodernijih borbenih vozila na svetu, a čak je postojala i verzija prilagođena uslovima u pustinji (M-84AB, izvožen u Kuvajt).
Mogli su da se pohvale i time da su tokom šezdesetih bili ekološki ispred svog vremena, te da su tada u halama proizvodili električni kiper. Tokom šezdesetih godina, u halama Đure Đakovića serijski se proizvodio ekološki ispred svog vremena - električni kiper! Bila je to akumulatorska radna mašina velike snage, potpuno tiha, koja je radila 10 sati bez prekida, a izvožena je najviše na tržište Indije. Uspeli su da prežive tranziciju, a većinski vlasnik firme danas je jedan češki konzorcijum.
TAM (Maribor) - "Tamić" koji je krstario drumovima
Tovarna avtomobilov Maribor (TAM) osnovana je poslednjeg dana 1946. godine po direktnom nalogu Josipa Broza Tita. Prvi kamioni "TAM Pionir" rađeni su po licenci čehoslovačke "Prage", ali prekretnica dolazi 1958. godine kada TAM potpisuje ugovor sa nemačkim gigantom Magirus-Deutz za licencnu proizvodnju kamiona i naprednih vazdušno hlađenih dizel motora.
Modeli TAM 75, TAM 80, popularnije "Tamić", bili su okretni kamioni, koji su ubrzo postajali članovi mnogih preduzeća širom zemlje, ali su ih koristili i mali privrednici i poljoprivrednici. Prevozio je sve: pesak, građevinski materijal, a onda i lubenice i ogrev za zimu. Bili su i glavni snabdevač JNA terenskim kamionima (poput modela TAM 110 i 150 6x6).
Preko 8.000 ljudi bilo je zaposleno na vrhuncu fabrike 1986. godine, a tada je sa traka sišlo i jubilarno 200.000. vozilo. Bankrotirali su 1996. godine, a nakon reorganizacije danas proizvode moderne električne autobuse za aerodrome i gradski saobraćaj.
Jugoturbina (Karlovac) - Karlovački proizvođač energije
Prvo ime fabrike bilo je "Edvard Kardelj", ime koje se i dan danas neretko pominje u časovima kada se kaže koja reč o politici tog vremena. Od osnivanja 1949. imali su vojni zadatak da proizvode parne turbine i dizel motore za potrebe trgovačke, ali i ratne mornarice.
Kada su 1954. prešli u civilni sektor, rađa se prepoznatljivo ime - Jugoturbina.
Svetsku slavu su stekli proizvodnjom brodskih dizel motora u saradnji sa švajcarskim Sulzerom, kao i radom na parnim i gasnim turbinama, centrifugalnim pumpama takođe. Za potrebe radnika je u Karlovcu niklo čak čitavo jedno naselje, popunjeno između ostalog i ambulantama, parkovima i hotelima za samce. Poređenja radi - 1950. godine fabrika je imala 416, a 1987. skoro 8.800 radnika. Mogli su da se pohvale čak i sopstvenim naučnim institutom.
Litostroj (Ljubljana) - Sklapanje modela "Reno 4"
Gigant iz ljubljanske industrijske zone Šiška važio je za jedan od najsavremenijih mašinskih kompleksa u Jugoslaviji. Bili su specijalizovani za projektovanje, a potom i izradu vodenih turbina (Kaplan, Francis, Pelton), kao i teških industrijskih kranova. Opremali su mnoge hidroelektrane u bivšoj zajedničkoj državi i objekte širom sveta zajedno sa zagrebačkim preduzećem "Rade Končar" i mariborskom "Metalnom".
Isporučili su više od 8.000 MW instalirane snage za hidroelektrane, a takođe projektovali i preko 1.200 industrijskih dizalica. Ono što je posebno interesantno, početkom 1970-ih se u njihovim halama odvijala montaža putničkih automobila za čuveni Reno, te su tu sklopljene hiljade vozila Reno 4 i Reno 12, pre preseljenja saradnje u IMV Novo Mesto. Nakon rasformiranja 1991. uspeli su da pod vlasništvom češke firme i dalje ostanu konkurentni na globalnom polju prodaje turbina.
FAP (Priboj) - Neuništiva "trinaestica" koja i dalje vlada šumama
U dolini reke Lim, 30. oktobra 1953. godine, pod vođstvom prvog direktora Radmila Lavrenčića, osnovana je Fabrika automobila Priboj (FAP). Prvih 17 teških kamiona montirano je po licenci austrijske firme Saurer-Werke, a prvi domaći prvenac dobio je romantično ime "Labud" i prešao preko milion kilometara.
Prekretnica za firmu nastaje 1970. godine kada je potpisana licenca sa čuvenim nemačkim Daimler-Benz (Mercedes). FAP je proizvodio izuzetno robusne kamione, a model FAP 1314 (popularna "trinaestica" ili "kljunaš") postao je živa legenda.
Danas, više od pola veka kasnije, izvlačenje balvana iz šuma širom Balkana ne može da se zamisli bez ove moćne mašine. U svom piku zapošljavali su 7.000 radnika samo u Priboju, a taj broj je uključujući kooperante bio duplo veći. Rekord fabrike je postignut 1979. kada je proizvedeno preko 7.000 vozila, a ukupno je u firmi proizvedeno 160.000 teških vozila, koja su izvožena na pet kontinenata.
14. oktobar (Kruševac) - Teška artiljerija domaće građevinske mehanizacije
Istorija ove fabrike seže do 1923. godine kada su je strani investitori osnovali kao fabriku vagona. Nakon Drugog svetskog rata, preduzeće je nacionalizovano i dobilo ime "14. oktobar" u znak sećanja na dan kada je Kruševac oslobođen od nacističkog okupatora 1944. godine.
Fabrika se tada u potpunosti preorijentisala na proizvodnju teške građevinske, rudarske i poljoprivredne mehanizacije.
Jedini su mogli da se pohvale proizvodnjom teških buldožera guseničara, utovarivača, valjaka i rovokopača. Ogroman broj velikih infrastrukturnih projekata u SFRJ rađen je uz pomoć nadaleko prepoznatljivih žutih mašina iz Kruševca, bilo da je reč o gradnji auto-puteva, hidrocentrala ili otvaranju površinskih kopova uglja (Kolubare, primera radi).
Tokom zlatne ere poslovanja tamo je radilo 8.600 duša, a važili su za najvećeg proizvođača teške mašinogradnje u regionu. Mogli su da se pohvale i važnim vojnim programom, pored onog civilnog, kao što su inženjerijske mašine za JNA, ali i municija velikog kalibra. Tokom NATO bombardovanja 1999. godine, srušeni su ključni proizvodni pogoni fabrike, što je osakatilo proizvodnju građevinskih mašina.
Ove fabrike nisu bile samo mesta gde se zarađivala plata. One su bile pokretači celokupnog društvenog razvoja - oko njih su nicali čitavi gradovi, stambeni blokovi, stručne škole, kulturno-umetnička društva i sportske dvorane. Odlazak ovih giganata sa scene označio je i kraj jedne velike ere u kojoj je domaća inženjerska pamet ravnopravno stajala rame uz rame sa svetskim liderima, a bilo ih je još, o kojima će biti reči nekom drugom prilikom.
