Ona je naručila ubistvo najmoćnijeg Srbina Osmanskog carstva: Od robinje iz Albanije postala je vladarka iz senke - strah i trepet Sultanata žena

"Od svega što čovek u životnom nagonu podiže i gradi, ništa nije u mojim očima bolje i vrednije od mostova. Oni su važniji od kuća, svetiji od hramova. Svačiji i prema svakom jednaki, korisni, podignuti uvek smisleno, na mestu gde se ukrštava najveći broj ljudskih potreba, istrajniji su od drugih građevina i ne služe ničem što je tajno ili zlo", zabeležio je Ivo Andrić u eseju "Mostovi". A jedan na Drini, remek-delo arhitekture svog vremena, čiju je gradnju poručio Mehmed-paša Sokolović, poslužio mu je kao inspiracija za čuveni roman.

U priči o velikom veziru već skoro pet vekova se istorijske činjenice prepliću sa mitologijom. Jedan od najuticajnijih osmanskih državnika rođen je oko 1506. godine u selu Sokolovići, kod današnjeg Rudog, u srpskoj pravoslavnoj porodici. Kršten je kao Bajica Nenadić.

I njegovi roditelji morali su da plate "danak u krvi", surovi sistem sakupljanja hrišćanskih dečaka koji su otimani iz kuća i odgajani da služe kao janičari, pripadnici elitne turske pešadije u svojstvu lični telohranitelja sultana. Bili su primorani da pređu u islam, a zauzvrat su dobijali priliku da napreduju u državnoj hijerarhiji.

Od janičara do predsednika vlade

Zahvaljujući izuzetnoj inteligenciji, kao i diplomatskim i vojničkim veštinama, Mehmed-paša Sokolović uzdigao se do samog vrha carstva, postavši veliki vezir, najviši sultanov podanik i predsednik vlade u turskoj carevini.

Nalazio se na raznim visokim pozicijama: bio je zapovednik carske garde, admiral mornaričke flote, guverner-general Rumelije i tako dalje, a kao veliki vezir služio je za vreme tri sultana – Sulejmana Veličanstvenog, Selima II i Murata III. Prava retkost da neko ostane toliko dugo na tom položaju nakon smene vlasti. Skoro 15 godina bio je de facto vladar Osmanskog carstva.

Napredovao je gotovo preko noći nakon važnog događaja koji je jedan mletački diplomata ovako opisao: "Zahvaljujući snažnoj konstituciji, Sokolović je spasio od utapanja sultaniju Hurem kada se njen brod nasukao. Ona se, u znak zahvalnosti, postarala da od čuvara dvorske kapije napreduje sve do položaja velikog vezira". I da postane miljenik palate.

Iako je još kao janičar morao da prihvati islam, korene nije zaboravljao. Pod njegovim direktnim uticajem izdata je 1557. godine povelja kojom se dozvoljava obnova Pećke patrijaršije, a na patrijaršijski presto postavljen je Makarije Sokolović, njegov rođak. U narednih tri decenije, rođaci Sokolovića nasleđivali su jedni druge na čelu Patrijaršije.

Nije zaboravljao ko je i odakle potiče

Češki istoričar Konstantin Jireček u svojim zapisima pominje interesantan podatak: "Mehmed-paša Sokolović, turski vojskovođa, u potaji je bio i srpski patriota. Njegov odnos prema pećkoj crkvi pokazuje da se kod Srba muslimana u 16. stoleću nikako nije ugasila svest o nacionalnom i verskom poreklu, i da su se oni trudili da svoj uticaj kod porte ulože za dobro narodne crkve, jedinog ostatka starog domaćeg državnog organizma".

U dopisivanju sa ugarskim velikašima Mehmed-paša se služio isključivo srpskim jezikom i ćirilicom, tražeći da mu odgovaraju na isti način. "Ovaj upravitelj carstva rođen je u Bosni, ima 56 godina, lepe je pojave i, kao što je jednom prilikom sam rekao, potiče od despota Srbije", zapisao je mletački diplomata Đakomo Ragaconi. A čuveni dubrovački književnik Marin Držić opisao ga je kao "čoveka naše krvi i našeg jezika".

Prema jednoj priči, Mehmed-paša bi pred svaki susret sa sultanom odlazio u odaju u kojoj se nalazila njegova odeća u kojoj je doveden u Carigrad, i zadržavao se nekoliko minuta.

Podizao je brojne zadužbine i vakufe širom Carstva. Po njegovom naređenju, 1571. godine je izgrađen most preko Drine u Višegradu, a podigao je još bar tri u Bosni i Hercegovini i jedan u Crnoj Gori. U rodnom mestu izgradio je džamiju, a u selu Poblaće kod Priboja crkvu koja je više puta rušena i obnavljana. U selu je sačuvano predanje da je sazidana na grobu njegove majke Marije. Veruje se da je bio ktitor mnogim česmama, od kojih je najpoznatija Vezirova u Beogradu, na Kalemegdanu.

Atentat pod velom tajni

Bio je veliki vezir sve do 1579, kada ga je Murat III smenio. Iste godine, 11. oktobra, na pašu je izvršen atentat. Zvanično, to je učinio sumanuti derviš, ali smatra se da je ubistvo naručio sam sultan, koji se okružio njegovim neprijateljima. Takođe, Mehmedova druga supruga Ismihan, Muratova sestra i unuka sultanije Hurem, bila je ljuti protivnik njegove žene, sultanije Safije. Štaviše, verovala je da je upravo ona smislila plan da ga ukloni.

Safije je, naime, u Mehmedu videla najveću pretnju svom političkom usponu. Imala je ogroman uticaj na Murata III, kasnije i na svog sina Mehmeda III, i faktički bila njihov savladar, tako da su sumnje hroničara sasvim opravdane.

Njena priča počinje daleko od Istanbula. Pretpostavlja se da je rođena oko 1550. godine, najverovatnije na području današnje Albanije ili u venecijanskim posedima na Jadranu. Kao veoma mlada dospela je u ropstvo, u harem budućeg sultana. U to vreme nije mogla ni da nasluti da će jednog dana postati najuticajnija žena Osmanskog carstva. Druga najmoćnija bila je Kosem. Obe su vladale iz senke i bile su glavne figure epohe poznate kao Sultanat žena, koja je trajala 130 godina.

Žena iz senke, moćnija od sultana

Strani ambasadori često su pokušavali da preko Safije utiču na odluke sultana, znajući da će njena reč imati veću težinu od mišljenja velikih vezira. Čak se dopisivala sa engleskom kraljicom Elizabetom I. Razmenjivale su pisma i raskošne poklone, što je predstavljalo retkost za to vreme i pokazivalo koliko je valide sultanija bila cenjena i izvan granica carstva.

Safije je nadživela vladavinu Sulejmana Veličanstvenog, Selima II, svog muža Murata III, sina Mehmeda III, unuka Ahmeda I, a najverovatnije je dočekala i stupanje na presto Mustafe I. Dok su se vladari smenjivali, umirali ili bivali zbačeni, ona je ostajala na dvoru, prilagođavajući se novim okolnostima i pažljivo čuvajući svoj položaj.

Kad se sve to uzme u obzir, nije ni čudo što mnogi istoričari smatraju da je upravo ona odgovorna za atentat na Sokolovića, koji počiva u Istanbulu, u turbetu pored Ejup džamije.