Nacionalni spomenik Planina Rašmor (Maunt Rašmor) jedna je od najpopularnijih turističkih atrakcija u Sjedinjenim Državama.
Likovi najčuvenijih američkih predsednika - Džordža Vašingtona, Tomasa Džefersona, Teodora Ruzvelta i Abrahama Linkolna - isklesani su u granitnoj steni, na visini od 1.745 metara, u Crnim planinama Južne Dakote. Ozbiljna lica visoka 18,2 metra, nastala su između 1927. i 1941. godine, a slavu spomenika proneo je Alfred Hičkok, kada ga je iskoristio kao kulisu za završnu scenu filma “Sever-severozapad”, sa Kerijem Grantom i Evom Meri Sejnt u glavnim ulogama.
Ta scena je, zapravo, snimljena u studiju, ali je doprinela širenju turizma u Južnoj Dakoti, što je i bila svrha džinovske skulpture.
Istoričar Južne Dakote Doun Robinson predložio je 1923. da se napravi ogromno umetničko delo koje će namamiti turiste u udaljeno područje koje je američka vlada konfiskovala od Lakota Indijanaca, poznatih i kao Sijuksi, nakon što su Bik Koji Sedi i Ludi Konj masakrirali snage američkog generala Kastera u Bici kod Litl Bighorna 1876. godine.
Robinson je zapravo imao viziju džinovskih figura junaka Divljeg Zapada poput Bafalo Bila, i prvo je pomislio na skulptora Lorada Tafta. Budući da je u to vreme bio bolestan, nije mu odgovorio, pa se Robinson obratio Gutsonu Borglumu, sinu mormona iz Ajdaha, koji je pohađao Školu lepih umestnosti i Akademiju Žulijan u Parizu. Borglum, koji je bio mason i pripadnik Kju-kluks-klana, smatrao je da bi likovi američkih predsednika bili pogodniji od likova kauboja, šoumena i vojnika.
Kongres i predsednik su odobrili projekat mnogo pre nego što su se 60-godišnji Borglum i njegovih 400 pomoćnika - rudari, planinari i vajari - bacili na posao, naoružani pijucima, bušilicama i dinamitom, digavši u vazduh 410.000 tona kamenja. Lik Džordža Vašingtona završen je 1934, a Džefersonov dve godine kasnije. Sledeći je bio Abraham Linkoln, 1937. godine, čija je brada bila poseban izazov za skulptore, dok je lik Teodora Ruzvelta završen 1939.
Luter Medved Koji Stoji, poglavica Oglala Lakota, koji se pojavljivao na velikom ekranu u brojnim vesternima i čije su knjige doprinele širenju ideje da je kultura Indijanaca u skladu s prirodom, pisao je Borglumu da bi voleo da spomenik biti obogaćen skulpturom Ludog Konja. Pošto nije dobio odgovor, poglavicin sin se obratio Korčaku Žolkovskom, jednom od Borglumovih pomoćnika.
Rezultat je bio spomenik Ludom Konju, mnogo veća skulptura od Borglumovih, isklesana u Maunt Tanderhedu, 27,3 kilometara od Maunt Rašmora. Cilj je bio da se “pokaže belcima, da su i crvenokošci imali svoje junake”.
Kada je Žolkovski preminuo 1982, njegova supruga Rut i njihova deca nastavili su njegov rad. Šesnaest godina kasnije, 26,5 metara visoka glava Ludog Konja bila je završena.
Iako se rad na najvećoj skulpturi na svetu nastavlja, nisu svi oduševljeni tom idejom, a najmanje od svih Ilejn Kviver, koja je potomak tetke Ludog Konja. Godine 2003, ona je za “Glas Amerike” izjavila: “Mi nismo dali dozvolu da se prave skulpture u svetim Crnim planinama, gde su sahranjeni naši mrtvi. Bile su tu da u njima uživamo i da se molimo, ali nisu stvorene da bi ljudi u njima pravili skulpture... Što više razmišljamo o tome, to više shvatamo da je to skrnavljenje naše indijanske kulture. Ne samo Ludog Konja, već i svih nas.”
Očigledno je bila u pravu. Godine 1998, na Maunt Rašmoru otvoren je impozantan turistički centar, koji privlači veliki broj posetilaca željnih da probaju hamburger od bizona i sladoled po receptu Tomasa Džefersona iz 1780. Četiri godine kasnije, Džeferson će sačiniti Deklaraciju o nezavisnosti.
Radovi na Maunt Rašmoru obustavljeni su posle Borglumove smrti 1941. godine i ulaska SAD u Drugi svetski rat. Plan je bio da se skulpture produže do struka. Od tada se “izmene” na spomeniku svode na sprdnju. Godine 1957. na naslovnoj strani magazina “Mad” osvanuo je crtež spomenika “obogaćen” petim likom klasične američke budale Alfreda I. Nojmana. Dugokosa, bradata lica engleskih rokera zamenila su Vašingtona i društvo na omotu albuma “Deep Purple in Rock”, a u naučno-fantastičnoj komediji Tima Bartona “Mars napada” (Mars Attacks!) Marsovci zamenjuju likove predsednika likovima sopstvenih vođa. U “Legolandu”, u Kaliforniji, dok čamcem prolazite pored makete Maunt Rašmora, primetićete sićušne figure kako džinovskim “štapićem” čiste Vašingtonu uvo.
Gutson Borglum je imao daleko ozbiljnije planove. Iza glave Abrahama Linkolna počinje nešto što je trebalo da bude neka vrsta arhive u kojoj bi se čuvale američke povelje, a godine 1998. veštačka pećina je konačno poslužila svrsi koju joj je Borglum namenio. U titanijumski kovčeg s granitnim poklopcem teškim 544,3 kilograma, položena je kutija od tikovine, sa 16 ploča od emajliranog porcelana u kojima su urezane Deklaracija o nezavisnosti, Američki ustav, biografije četiri predsednika i skulptora, kao i istorijat Sjedinjenih Država.
Na ploči je tekst koji je zapisao Borglum: “Neka ovde, što bliže nebu, počivaju reči naših vođa i njihovi likovi, kako bismo pokazali budućim pokolenjima kakvi su ljudi bili. Onda se pomolimo da ovi dokumenti opstanu sve dok ne izblede samo od vetra i kiše”.
