BISER srednjovekovne arhitekture skriven u nedrima Golije: MANASTIR GRADAC, zadužbina prve srpske kraljice sa oreolom svetice, mesto gde priroda, istorija i duhovnost POSTAJU JEDNO

Beskrajne šume, livade obojene najzdravijim zelenim nijansama, lekovito bilje, izuzetno bogat živi svet, izvori čiste vode, netaknuta i neukrotiva priroda... Još je mnogo razloga zbog kojih se Golija, lepotica specifične siluete u obliku latiničnog slova S, nalazi pod specijalnom zaštitom države. Impozantna planina na jugozapadu Srbije vrvi i od kulturno-istorijskih spomenika, a jedan od najposećenijih je manastir Gradac,

Ovo područje i riznica zdravlja pruža jedinstveno iskustvo ljubiteljima prirode, avanturistima, ali i onima koji traže mir, relaksaciju, okrepljenje za dušu i telo. Kad jednom kročite na njeno tle, vrlo brzo ćete shvatiti zašto mnogi tvrde da bolja antistres terapija od Golije – ne postoji.

A dok se budete približavali starom manastiru, nekih dvadesetak kilometara severozapadno od Raške, svaki korak otkriće vam novu boju ovog gotovo mitskog kraja, uz poj ptica, zvuke brzih potoka, mirise bukovih šuma i četinara, i pogled koji će se često gubiti među beskrajnim dolinama, brdima i livadama.

Tačna godina izgradnje nije poznata. Prema nekim podacima, manastir Gradac završen je 1277, u davnom 13. stoleću. Podignut je u raškom stilu, mada postoje i elementi rane gotike, kao i uticaji pozne romanike. Nesvakidašnji spoj arhitektonskih tekovina čini zdanje jedinstvenim u srpskom i evropskom srednjovekovnom graditeljstvu.

Dok stignete do zadužbine kraljice Jelene Ažujske, smeštene na šumovitom obodu raskošne planine, na uzvišenju koje meštani zovu Petrov Krš, nećete putovati samo kroz prostor, već i kroz vreme. Jer, to je posebno mesto gde priroda, istorija i duhovnost postaju jedno.

Najstarije pisano zabeležje o zidanju manastira ostavio je arhiepiskop Danilo II u svom delu "Žitije kraljice Jelene", pisanom između 1317. i 1324. godine: "I tako poče zidati predivnu crkvu u ime Presvete Bogorodice, praznik Blagoveštenja, na mestu zvanom Gradac… Zapovedila je da se sakupe svi narodi njene države, i kada je to učinila, izabrala je od njih najbolje umetnike, u želji da podignu predivno zdanje, mnogo i nebrojeno zlato neštedice dajući radnicima, kao mudri i razumni stroitelj".

Iako je na ktitorskoj kompoziciji kraljica ta koja je prikazana kao osnivač, veruje se da joj je u izgradnji pomogao i suprug, kralj Uroš I, ali ga je u jednom trenutku u tome prekinula smrt.

Glavna crkva podseća na studeničku i obiluje elementima gotike, zbog čega postoji verovanje da su graditelji dovedeni iz Dalmacije, budući da su na Balkanu tog vremena jedino oni poznavali ovaj stil. Postoje i pretpostavke da su zidari stigli sa Sicilije ili iz Provanse, što se na posredan način izvodi iz pojedinih podataka iz kraljičine biografije - da je Jelena bila poreklom "od roda fruškog (francuskog)", odnosno iz drugih zapisa koji svedoče da je bila rođaka sicilijanskog kralja Karla I Anžujskog. Sve u svemu, zdanje predstavlja odraz dve civilizacije, istočne i zapadne, koje su se srele u njenom liku.

Manastir je posvetila Bogorodici, i to prazniku Blagovesti. Najzagonetnija srpska kraljica, važan diplomatski igrač kako je istoričari nazivaju, ali i veliki dobrotvor, ovde je osnovala i prvu žensku školu. Zbog brojnih zasluga, ljubavi i milosti koima je nesebično obasipala narod, proglašena je za svetiteljku. Preminula je 8. februara 1314. Uprkos oštroj zimi, kovčeg sa njenim telom prenet je iz dvora u Brnjacima kod Zubinog Potoka, i smešten u sarkofag u crkvi. Kanonizovana je tri godine posle smrti.

Crkva je jednobrodna građevina u stilu raške škole, sa pripratom, bočnim kapelama, naosom, pevnicom i trodelnim oltarskim prostorom. Glavni portal na ulazu, sa prelomljenim lukovima, predstavlja najupečatljiviji detalj gotičkog stila.

Freskoslikarstvo je vizantijsko, a u naosu se mogu videti i dva ktitorska sarkofaga: prvi, dvojni, ukrašen je u skladu sa nemanjićkim ktitorskim grobnicama, verovatno za kraljevski par. Danas je prazan, budući da Uroš I počiva u svojoj zadužbini, Sopoćanima, dok se moštima kraljice Jelene, koja je bila sahranjena u manastiru, vremenom izgubio trag.

Zna se samo da je Gradac bio njen zavet, njena zadužbina i njeno poslednje prebivalište. Unutrašnjost tog svetog mesta u velikoj meri je sačuvana, i danas o njemu brinu monahinje.