Može li kap krvi da otkrije rak

Samo nekoliko mililitara krvi može da sadrži tragove koji otkrivaju najopasniju dijagnozu - rak. Zvuči kao scena iz medicinske serije, ali koliko je to zapravo stvarnost?

Umor i iscrpljenost bez jasnog uzroka ili nagli, neobjašnjiv gubitak težine često predstavljaju prvi signal da je organizmu potrebna dodatna dijagnostička procena. U takvim situacijama, analiza krvi najčešće je početni korak u ispitivanju.

Laboratorijske analize krvi predstavljaju temelj savremene dijagnostike. One omogućavaju otkrivanje, razjašnjavanje i praćenje brojnih patoloških stanja - od metaboličkih poremećaja i infekcija do hematoloških bolesti.

Naučnici, međutim, nastoje da odgovore na ključno pitanje: mogu li promene u krvi da ukažu i na prisustvo malignih oboljenja?

Kako funkcionišu testovi krvi

Analize krvi su jedna od osnovnih dijagnostičkih metoda u oblasti patologije, grane medicine koja proučava uzroke, mehanizme i posledice bolesti.

Ovi testovi omogućavaju procenu ćelija, proteina, enzima i drugih molekula prisutnih u krvotoku. Analizom njihovog broja, odnosa i koncentracije dobija se uvid u funkcionisanje različitih organskih sistema. Na taj način moguće je proceniti stanje jetre i bubrega, nutritivni status organizma, aktivnost imunog sistema, kao i prisustvo infekcija ili zapaljenskih procesa.

Na primer, kod sumnje na anemiju određuje se broj i karakteristike eritrocita, odnosno crvenih krvnih zrnaca. Snižene vrednosti mogu da ukažu na poremećaj u prenosu kiseonika kroz organizam.

Slično tome, merenje nivoa glukoze (šećera) u krvi koristi se za procenu i praćenje dijabetesa, jer pokazuje sposobnost organizma da reguliše nivo šećera.

Šta analize krvi mogu da otkriju o raku

U savremenoj medicini još nije moguće pouzdano dijagnostikovati većinu karcinoma isključivo na osnovu analize krvi. Jedan od ključnih razloga leži u biološkoj složenosti malignih procesa - ćelije raka često su po strukturi i ponašanju veoma slične zdravim ćelijama, naročito u ranim stadijumima bolesti.

Ipak, krv može da sadrži važne tragove. Drugim rečima, analiza krvi ne daje konačan odgovor, ali može da bude prvi trag u složenom dijagnostičkom mozaiku.

Šta analize krvi mogu da otkriju o raku, u nastavku objašnjavaju troje naučnika sa Instituta za medicinska istraživanja Volter i Eliza Hol (WEHI) u Australiji.

1. Otkrivanje abnormalnosti u krvnoj slici

Rak krvi često dovodi do izraženih promena u broju i raspodeli krvnih ćelija. Takve promene mogu da se otkriju analizom kompletne krvne slike - laboratorijskog testa kojim se određuje broj eritrocita, leukocita, trombocita i drugih ćelijskih elemenata krvi.

- Kod raka krvi dolazi do poremećaja u proizvodnji krvnih ćelija u koštanoj srži. Organizam može da stvara prekomeran broj nezrelih ili funkcionalno neispravnih ćelija, ili pak dolazi do potiskivanja normalne proizvodnje. Bela krvna zrnca, koja se bore protiv infekcije, su najčešći primer - kaže dr Džon La Marka, postdoktorski istraživač na Institutu WEHI.

Dakle, veliki broj jednog ili više ovih tipova ćelija može da ukazuje na prisustvo raka krvi. Ipak, kompletna krvna slika sama po sebi nije dovoljna za postavljanje konačne dijagnoze raka krvi.

- Abnormalni nalazi zahtevaju dodatnu dijagnostiku, koja može da uključuje biopsiju koštane srži, kao i slikovne metode poput magnetne rezonance, kompjuterizovane tomografije (CT) ili rendgenskog snimanja - navodi dr Kameron Luis, klinički naučnik na Institutu WEHI.

2. Identifikovanje tumor markera

Analize krvi koriste se i za otkrivanje specifičnih proteina koje ćelije raka često proizvode u većim količinama. Ovi proteini, poznati su kao tumor markeri. Jedan od najpoznatijih primera je specifični antigen prostate (PSA), protein koji proizvodi isključivo prostata.

- Kod zdravih muškaraca njegova koncentracija u krvi je niska, dok se kod raka prostate često beleže povišeni nivoi. Na taj način PSA može da služi kao signal o prisustvu potencijalnog maligniteta - objašnjava dr Sara Dipstraten, postdoktorski naučnik na Institutu WEHI.

Postoji više tumorskih markera, svaki povezan sa određenim tipom karcinoma. Ipak, njihova interpretacija zahteva oprez.

- Merenje tumorskih markera nije nepogrešivo rešenje, jer na njih mogu da utiču i drugi faktori. Na primer, povreda ili upala prostate može da izazove povećanje nivoa specifičnog antigena prostate - napominje dr Dipstraten.

Zbog toga povišeni nivoi tumorskog markera sami po sebi ne potvrđuju dijagnozu raka, već služe kao podsticaj za dalju dijagnostiku, kao što su dodatne laboratorijske analize, testovi snimanja ili biopsija.

3. Lociranje ćelija koje metastaziraju

Kod drugih vrsta raka, analize krvi mogu da identifikuju cirkulišuće tumorske ćelije (CTC) - ćelije koje se odvajaju od primarnog tumora i ulaze u krvotok. Pojava ovih ćelija obično se javlja u naprednijim fazama bolesti, kada tumor počinje da metastazira, odnosno širi se na druge delove tela.

- Ovi testovi imaju prvenstveno prognostičku vrednost. Oni ne služe za inicijalnu dijagnozu, već za praćenje toka bolesti kod pacijenata kod kojih je rak već potvrđen. Prisutnost cirkulišućih tumorskih ćelija u krvi može da ukaže na progresiju bolesti, ali dodatne dijagnostičke metode su neophodne pre planiranja daljeg tretmana - kaže dr Džon La Marka.

Da li su naučnici blizu otkrivanja testa krvi za rak

Jedinstveni test krvi koji bi pouzdano otkrivao sve vrste raka još ne postoji. Ovaj izazov je izuzetno složen za naučnike, ali istraživanja napreduju.

- Cirkulišuća tumorska DNK je aktuelna tema interesovanja. Ovi molekuli DNK imaju mutacije koje ih razlikuju od zdravih ćelija i mogu dati informacije o raku od kog potiču - objašnjava dr Kameron Luis.

U studiji iz 2025. godine u časopisu "Bowel Cancer Australia", istraživači su merili nivo cirkulišuće tumorske DNK kod 441 pacijenta sa rakom debelog creva, kako bi predvideli odgovor na hemoterapiju. U drugoj studiji iz 2025. godine, koja je objavljena u časopisu "AACR Journals", naučnici su koristili cirkulišuću tumorsku DNK da bi pratili kako je 940 pacijenata sa rakom pluća reagovalo na različite tretmane.

Jedan od pionirskih pristupa koristi cirkulišuću tumorsku DNK za otkrivanje više od 50 vrsta raka u ranoj fazi.

- Ovaj test, poznat kao "Galerijev test", prvi put je isproban u Velikoj Britaniji 2021. godine. Ipak, od tada su neki stručnjaci izrazili zabrinutost u vezi sa njegovom pouzdanošću i efikasnošću - navodi dr Sara Dipstraten.

Potraga za univerzalnim testom krvi

Istraživači kontinuirano traže nove načine primene testova krvi. U još jednoj australijskoj studiji iz 2025. godine, objavljenoj u časopisu "WEHI", postojeći test je prilagođen tako da se uzorci krvi koriste umesto tkiva za identifikaciju poznatih markera raka jajnika.

U istoj godini, druga studija objavljena u časopisu "Annals of oncology", ispitivala je da li molekuli koji nisu proteini mogu da posluže kao markeri raka. Utvrđeno je da određene masti u krvi mogu da ukažu na to da li će pacijent sa uznapredovalim rakom prostate reagovati na lečenje.

Ovi rezultati pokazuju da je razvoj univerzalnog testa krvi za otkrivanje raka i dalje izazovan i dalek put.

- Dakle, izgleda da smo još uvek daleko od razvijanja testa krvi za otkrivanje raka. Ali uz malo vremena, truda i temeljnih istraživanja, to bi mogla da bude mogućnost mogućnost - zaključuje ovo troje naučnika.

(The Conversation)