Burni život kralja Milutina uključivao je prerano ženidbe, političke manevre i sukobe oko nasleđa prestola
Mošti su tokom istorije bile premeštane usled ratnih razaranja, završivši u Sofiji u Crkvi Svete nedelje
Kralj Milutin skoro šest vekova počiva u Sofiji i stolećima bez glave i desne ruke. Nimalo slučajno, reklo bi se, jer su baš one simbol mudrosti i moći. Gde su - ne zna se. Ali se zna da je kult Svetog kralja odavno razvijen u bugarskoj prestonici, dok je Milutin u Srbiji, čini se, najpre sinonim za grešnika koji se pet puta ženio, poslednji put čak devojčicom od pet godina, grčkom princezom Simonidom.
Desno, u dnu crkve Svete Nedelje u Sofiji, kraj oltara je Sveti kralj Milutin, kako i piše iznad kivota s moštima.
Kivot je pod ključem, naravno. Mošti u prelepoj zelenoj odeždi, dvoglavi orlovi po njoj izvezeni. Leva ruka u srebrnoj šaci. Desni rukav prazan, zihernadlom prikačen za odoru. Na staklu, ne mestu gde bi trebalo da je glava, položena je ikona Svetog kralja.
"Otpisan" za presto jer se oženio običnom ženom
Milutin je rođen 1253. kao drugorođeni sin kralja Stefana Uroša I (1241-1276). Kao "otpisani" za presto, najpre se oženio "običnom" ženom, a ne stranom princezom što sleduje budućem vladaru. Ali, stvari će 1282. iz korena promeni Deževski sporazum, kojim mu je brat Dragutin predao presto.
Otad se ženio princezama i doguralo do careve kćeri.
Milutin je iznenada i teško oboleo, izgubivši moć govora, nakon čega je usledila duga agonija u Nerodimlju. Usled kraljeve nemoći, u državi je nastao "veliki metež i nemala uzbuna i smetenost". Nemiri izazvani nerešenim pitanjima oko nasleđa prestola (izbio je rat sinova Stefana i Konstantina (vanbračni sin), u kom pobeđuje prvi i postaje kralj Stefan Uroš III Dečanski) bili su takvih razmera da je napadima bila izložena čak i pogrebna povorka, što su reči arhiepiskopa Danila II, svedoka događaja, koji je napisao delo "Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih".
Nakon dve godine u grobnici, telu nije falila ni dlaka s glave
Sahranjen je u manastiru Banjska, koji podiže kao grobnu crkvu po uzoru na onu pradede mu Stefana Nemanje u Studenici. Ali, ne u ranije sačinjenoj reprezentativnoj grobnici, već znatno skromnijoj, koja liči na privremenu, a sve zbog pomenutog meteža. Dve i po godine kasnije, piše Danilo II, na grobu su se zbila "mnoga i različna čudna znamenja i viđenja", te je kraljevo telo pronađeno "neteljeno da nije otpala ni jedna vlas glave njegove", pa se pretvori u svete mošti.
Banjska je teško stradala od Turaka već nakon Kosovske bitke, zbog čega sklanjaju kraljeve mošti. Oko 1460. ih iz Trepče prenose u Sredec, današnju Sofiju, koja je, kao i srpske eparhije, bila pod Ohridskom arhiepiskopijom. Od tada je srpski kralj u Sofiji, i to najduže u Crkvi Svete nedelje, mitropolitskom hramu poznatom i kao Crkva Svetog kralja.
Njegove netruležni mošti same po sebi su čudo i svedoče nam da su njegova dobra dela prihvaćena i od Boga i da je zaista zaslužio i ovu svetu krunu. U vreme turskog ropstva čak su i muslimani zastajali pored naše crkve i skidali fes iz poštovanja prema Svetom kralju.
Do današnjeg dana, ne zna se gde su kraljeva glava i desna ruka.
Sinod Bugarske pravoslavne crkve (BPC) odlučio je 2006. da deo čestice moštiju da Srbiji, što zbog različitih okolnosti, nažalost, do danas nije realizovano.
(Zanimljiva istorija i geografija)
