Njegovo pogubljenje je trebalo da zastraši narod, ali se pretvorilo u snažan simbol otpora koji je ovekovečen čuvenom fotografijom.
Slobodanka Vasić, šegrt fotografa, napravila je kultnu fotografiju koja je preživela nacističku zaplenu i završila kao simbol u zgradi UN.
Na današnji dan, 22. maja 1942. godine, u centru Valjeva obešen je Stjepan Stevo Filipović, revolucionar, partizanski komandant i jedan od simbola otpora fašizmu u okupiranoj Srbiji. Imao je svega 26 godina.
Njegovo pogubljenje trebalo je da posluži kao upozorenje i zastrašivanje stanovništva. Umesto toga, pretvorilo se u prizor koji će decenijama kasnije ostati upamćen kao jedna od najupečatljivijih scena Drugog svetskog rata.
Pod vešalima, sa podignutim rukama i stisnutim pesnicama, Stjepan Stevo Filipović nije pokazivao strah. Naprotiv, prema istorijskim svedočenjima, pozivao je narod na otpor i otvoreno prkosio okupatoru.
"Nemojte samo gledati, udrite gadove"!
Hronike beleže da je tog petka Valjevo bilo puno ljudi. Pijačni dan doveo je trgovce i prolaznike, dok su mnogi građani, uključujući i đake gimnazije, prisilno izvedeni da prisustvuju pogubljenju. Tako je profesor Milivoj Mandić svojevremeno ostavio zapis da je Filipović, sa uzdignutim rukama, govorio protiv Hitlera i fašizma, klicao otporu i pozivao narod da se suprotstavi okupatorima.
- Nemojte samo gledati! Udrite gadove! Vadite zarđale puške! Ako budete samo posmatrali, gadovi će nas jednog po jednog ubijati - govorio je Filipović dok su ga sprovodili ka vešalima.
Ni kada mu je omča stavljena oko vrata nije prestao da govori. Prema svedočenjima, obraćao se okupljenima osuđujući okupaciju i stradanje stanovništva pod nacističkom vlašću.
Sve do trenutka kada je vešalima prišao oficir Vermahta i odgurnuo klupu.
Fotografija koja je nadživela nacističku zaplenu i završila u UN
Niti su smrću mladog revolucionara njegove reči ućutkane, niti su scene pre njegovog pogubljenja zaboravljene. Jer, neposredno nakon oslobođenja Beograda 1944. godine, list "Politika" je na naslovnoj strani objavio njegovu fotografiju pod vešalima, sa visoko podignutim rukama i stisnutim pesnicama. Ali, bez potpisa autora.
Zahvaljujući opsežnim istraživanjima novinarke Mirjane Koročkin i publiciste i umetničkog fotografa Radivoja Davidovića nekoliko decenija kasnije otkrilo se da je čuveni kadar napravila Slobodanka Vasić, tada šegrt u valjevskoj fotografskoj radnji Kosare Antić.
Slobodankine fotografije pojavila se u izlogu radnje svega pola sata nakon pogubljenja, kojem je prisustvovalo oko 3.000 ljudi. Građani su ih masovno kupovali, pa je upravo zahvaljujući tome nekoliko primeraka preživelo i sačuvano do danas, iako su nacisti istog dana zaplenili snimke, zatvorili radnju i priveli zaposlene.
Konačno, ta čuvena fotografija koju je napravila Slobodanka Vasić, svojevremeno je bila je izložena u zgradi Ujedinjenih nacija na Ist Riveru u Njujorku kao simbol otpora fašizmu i globalno prepoznatljiv simbol borbe protiv okupacije i političkog nasilja.
Posle Steve - kraj javnih vešanja
Prema pojedinim istorijskim beleškama, upravo zbog snažnog utiska koji je Filipovićevo držanje ostavilo na okupljene, nemačke okupacione vlasti ubrzo su odustale od daljih javnih vešanja u Srbiji.
Umesto poruke straha, scena iz Valjeva pretvorila se u simbol otpora.
Sama Slobodankina fotografija bila je i inspiracija vajaru Vojinu Bakiću za monumentalni, 16 metara visoki spomenik koji je podignut 1960. godine na brdu Vidrak i vremenom je postao jedan od simbola grada na Kolubari.
Tragična sudbina porodice Filipović
Sudbina porodice Steve Filipović bila je gotovo podjednako tragična. Kako je svedočila njegova sestra Jelica, brat Šimun streljan je u Kragujevcu 1941. godine, dok je drugi brat Nikola poginuo kao partizan na Zelengori 1943.
Filipoviću je podignut i spomenik u rodnom Opuzenu u Hrvatskoj, po uzoru na onaj u Valjevu, ali je srušen 1991. godine i do danas nije obnovljen.
Danas njegovo ime u Valjevu nose jedna ulica na periferiji grada i osnovna škola u Divcima, ali i sećanje na čoveka čiji je poslednji čin prkosa postao jedna od najpoznatijih fotografija 20. veka.
