Pri izgradnji pruge Mladenovac–Misača, prilikom zemljanog iskopa u selu Međulužju na potezu Jablanica, radnici su naišl na ostatke naselja iz davne prošlosti. Međuluški učitelj Kosta Vasikić učinio je dobru stvar, te je prikupio predmete od pečene zemlje, kamena i kostiju i predao ih Narodnom muzeju u Beogradu.
To je podstaklo da davne 1899. godine nalazište obiđu direktor Narodnog muzeja Mihajlo M. Valtrović i Miloje M. Vasić.
Profesor Beogradskog univerziteta Miloje M. Vasić, doajen srpske arheologije, obavio je u jesen 1900. godine arheološka iskopavanja praistorijskog lokaliteta Jablanica.
Rezultate, dobijene iskopom od 64 m2, publikovao je 1902. godine u prestižnom arheološkom časopisu iz Braunšvajga.
Od publikovanja Jablanice, ona postaje nezaobilazno nalazište u proučavanju i publikovanju neolita Centralnog Balkana i kod nas i u inostranstvu. Akademik Milutin Garašanin za ova istraživanja u svom delu Praistorija Srbije je napisao:
- Prvo sistematsko iskopavanje na jednom vinčanskom lokalitetu vršio je Vasić, a publikacija toga materijala iz Jablanice kod Međulužja predstavlja stvarno i početak naučnog rada na praistoriji uopšte kod nas prema principima moderne arheologije.
Danas Jablanica pripada krugu naselja mlađeg neolita (Vinča, Selevac, Divostin) koja čine jezgro primarnih centara vinčanske kulture u srpskom Podunavlju.
Za njih akadamik Dragoslav Srejović, u tekstu „Kultura i umetnost prvih zemljoradničkih zajednica na teritoriji Srbije“, potvrđuje da veličinom i brojem žitelja postaju prve evropske metropole i kulturno središte Evrope.
Iako površina naselja na Jablanici obuhvata preko 50 ha, do sada su u zadnjih 20-tak godina istražene samo dve sonde 4 h 4 m (Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda – pod rukovodstvom Zorana Simića i Muzeja grada Beograda - pod rukovodstvom Velibora Katića).
Na Jablanici otkriveni su brojni keramički, kameni i koštani predmeti koji svedoče o dinamici razvoja naselja tokom više vekova njegovog trajanja.
Nalazi raznovrsne figuralne plastike: antropomorfne i zoomorfne figurine, amuleti, žrtvenici, toke i minijaturni predmeti ističu estetski aspekt, ali nam pokazuju kulturno-umetnički i religijski razvoj naselja.
Iako Jablanica čini koren od kog se počelo sa arheološkim istraživanjima praistorije na tlu Srbije, ona i dalje čuva svoje dragocenosti i tajne.
Budućim istraživanjima i novim otkrićima na terenu stvarila bi se mogućnost da bliže upoznamo njeno nasleđe i značaj.
