Analizom je ustanovljeno da je kamen napravljen od riolit tufa i datira iz oko 1350. godine p.n.e.
Kalup je korišćen tako što su se obe polovine spajale bakarnim žicama, a unutar se sipao tečni bronz radi izrade vrhova koplja sa rebrima
Godine 2007, muškarac poznat samo kao J. Tomanec otkrio je jedinstveni pravougaoni kamen u vrtu svoje kuće u Morkuvkiju, malom selu u jugoistočnoj Češkoj. Objekat, koji je dugo pomagao da se održe temelji njegove štale, privukao je Tomančevu pažnju, a ubrzo su ga primetili i lokalni arheolozi.
Nakon analize, istraživači su utvrdili da se radi o milenijumima starom artefaktu korišćenom za izradu bronzanog oružja iz Bronzanog doba. Kamen, dug skoro devet inča, napravljen je od vulkanskog kamena zvanog riolit tuf i potiče iz oko 1350. godine pre nove ere.
"To je kalup, tehnički nazvan matrica, za bronzani vrh koplja", kaže Milan Salaš, arheolog iz Moravskog muzeja u Brnu, za Radio Prag Internacionalnu novinarku Rut Frankovu. "Vidimo da je u pitanju prilično regularna pravougaona kamena ploča. Na površini kalupa, sa jedne strane, nalazi se veoma precizno oblikovan i dobro očuvan negativni otisak, korišćen za izradu bronzanog vrha koplja."
Salaš je glavni autor studije, objavljene u junu 2025. godine u časopisu Archeologicke Rozhledi, koja istražuje kalup i njegov iznenađujući istorijski kontekst.
Na osnovu makroskopskih dokaza i rendgenskih analiza, autori su utvrdili način upotrebe kalupa. Tekući bronzani metal se ulivao u obe polovine (od kojih je sačuvana samo jedna), koje su potom povezivane bakarnim žicama. Rezultat je bio lancetasti vrh koplja, odnosno oružje u obliku koplja sa šupljom osnovom. Vrhovima koplja izrađenim ovim kalupom takođe su išli uzdužni rebrasti izdanci, odnosno uzdignute linije duž "krila" i soketa.
Kamen potiče iz krajeva koja su istočnije na mapi od mesta pronalaska
Ovakve vrste oružja bile su česte u Karpatskom regionu tokom Kasnog Bronzanog doba. Karpatske planine, po kojima je region dobio ime, protežu se kroz Centralnu Evropu od Austrije na zapadu do Srbije na jugu, uključujući i mali deo Češke. Ignezni kamen korišćen za izradu kalupa verovatno potiče iz istočnijih krajeva, što ukazuje na to da "transport sirovina za izradu kamenih kalupa mogao da se proteže na desetine pa i stotine kilometara", navode autori u studiji.
"Nažalost, ne možemo tačno odrediti mesto gde je kalup napravljen, ali generalno je njegov poreklo evidentno (severna Mađarska do jugoistočne Slovačke)", kaže Antonin Prichistal, geolog sa Masarik Univerziteta, u mejlu za Live Science.
Na osnovu poređenja sa sličnim artefaktima, istraživači pretpostavljaju da je kalup pripadao Urnfieldskoj kulturi. Ova grupa se širila Evropom od sredine drugog milenijuma pre nove ere, a ime je dobila po praksi da se kremirani ostaci stavljaju u urne, koje se potom sahranjuju u poljima.
Drugi Urnfieldski kalupi pronađeni do sada uglavnom su otkriveni u naseljima ili grobljima. Ovaj primer verovatno je redeponovan u Morkuvki u modernim vremenima sa obližnjeg Urnfield nalazišta. Dokazi o "visokom termičkom stresu" na površini artefakta ukazuju na "ponovnu i intenzivnu upotrebu", što znači da je kalup možda korišćen za izradu "desetina vrhova koplja", navodi studija.
Salaš dodaje da su vojnici Kasnog Bronzanog doba obično koristili širok spektar opreme, od štitova i kopalja do zaštite za noge.
"Ratnici u Troji imali su istu opremu", kaže Salaš. "[Homer] čak piše da su nosili po dva koplja u bitku. Uvek su držali jedno u rezervi. Kada bi jedno bacili iz daljine, izgubili bi ga, pa su imali drugo spremno."
(Blic/smithsonianmag)
