Služio je za izračunavanje položaja Sunca, Meseca i planeta
Iako je izuzetno tehnički napredan, naučnici i dalje nisu sigurni koliko je tačno i pouzdano uređaj radio u praksi
Kad su ronioci koji su sakupljali morske sunđere 1901. godine uz grčko ostrvo Antikiteru naišli na olupinu rimskog broda, nisu ni slutili da će među amforama i bronzanim statuama pronaći jedan od najzagonetnijih tehnoloških artefakata antičkog sveta.
Čemu je služio, da li je reč o prvom računaru, komplikovanom satnom mehanizmu, astronomskom instrumentu ili nečemu što još nismo spoznali? Malo je arheoloških nalaza izazivalo toliko nagađanja o nameni i poreklu kao što je to slučaj sa famoznim Mehanizmom sa Antikitere, neobičnom sklopu zupčanika.
Među ostacima broda nalazio se korodirani komad bronze i drveta za koji se nije znalo šta predstavlja. Tek naknadninm istraživanjima postalo je jasno da je reč o složenom mehaničkom uređaju starom više od 2.000 godina, danas poznatom kao Mehanizam sa Antikitere. Mnogi naučnici smatraju ga prvim analognim računarom u istoriji, piše Tportal.hr.
Računao položaj Sunca i Meseca
Mehanizam se danas čuva u Nacionalnom arheološkom muzeju u Atini, Grčka, a procenjuje se da je izrađen između 150. i 100. godine pre Hrista, neposredno pre nego što je potonuo brod na kojem se nalazio.
Iako njegov autor nije poznat, jedna od najviše prihvaćenih hipoteza, koju zagovara "Antikythera Mechanism Research Project", povezuje njegov nastanak s korintskim kolonijama, verovatno Sirakuzom, odnosno školom čuvenog matematičara i pronalazača Arhimeda.
Uređaj se sastojao od 30 ručno pokretanih bronzanih zupčanika koji su mogli da izračunaju položaj Sunca, Meseca i drugih tada poznatih planeta. Koristio je složeni sistem epicikličnih zupčanika, koji može da se uporedi s principom rada modernog diferencijala (mehanizam za izjednačavanje), kako bi kompenzovao nepravilnosti u njihovim orbitama, piše Euronews.
Na prednjoj strani nalazila se kuglica obojena u belo i crno koja je prikazivala trenutnu Mesečevu menu. Na zadnjoj strani bilo je nekoliko brojčanika koji su pratili metonski ciklus, Sarosov ciklus za predviđanje pomračenja, kalendar panhelenskih sportskih igara te ekseligmos, ciklus kojim su se usavršavala predviđanja pomračenja.
Veliki napredak ostvaren 1959. godine
Zbog hiljada godina provedenih na morskom dnu mehanizam je pronađen u oštećenim fragmentima, pa je naučnicima trebalo više decenija da shvate njegovu pravu namenu.
Veliki napredak ostvaren je 1959. godine kada je britanski fizičar Derek de Sola Prajs započeo proučavanje 82 pronađena dela. U saradnji s grčkim nuklearnim fizičarom prvi je primenio rendgensko i gama snimanje unutrašnjosti uređaja.
Snimci su otkrili najmanje 27 zupčanika, od kojih su neki imali čak 127, odnosno 235 zubaca. Toliki nivo preciznosti za uređaj izrađen pre više od 2.000 godina iznenadio je naučnike, a Gugl je 2017. godine Mehanizam sa Antikitere nazvao prvim mehaničkim računarom u istoriji.
Ne zna se koliko je bio precizan u praksi
Iako je taj mehanizam jedno od najvećih tehnoloških dostignuća antičkog sveta, naučnici i dalje raspravljaju o tome koliko je bio precizan u praksi. Istraživanja koja su sproveli Toni Frit i Aleksandar Džouns pokazala su da je prikaz položaja Marsa mogao da odstupi i do 38 stepeni. Smatraju da razlog odstupanja nije bio u uređaju, već u ograničenom poznavanju astronomije u antičkoj Grčkoj.
Neka novija istraživanja otišla su korak dalje. Prema njima, i najmanja greška pri izradi zupčanika mogla je da uzrokuje proklizavanje mehanizma, zbog čega se opet postavilo pitanje da li je uređaj ikada radio pouzdano ili je njegova praktična vrednost bila manja nego što se danas pretpostavlja.
"To je svemir antičkog sveta"
Uprkos brojnim nejasnoćama, zanimanje za Mehanizam sa Antikitere ne jenjava. U svetu se izrađuju njegove replike koje služe u obrazovanju i istraživanju, a među poznatijim projektima je meksički Monumentalni mehanizam sa Antikitere, čiji je cilj približiti ovaj antički izum novim generacijama fizičara i inženjera.
Član projekta Raul Perez Enrikez smatra da vrednost mehanizma nije samo u njegovoj tehničkoj složenosti.
"To je svemir antičkog sveta posmatran iz nove perspektive - sa Zemljom u središtu i planetama koje kruže oko nje, upravo onako kako su Grci zamišljali pre više od 2.000 godina", rekao je Enrikez.
